Monarchia habsburska w okresie absolutyzmu oświeconego
Okres absolutyzmu oświeconego w Austrii przypadł na panowanie Marii Teresy, (zasiadała na tronie w latach 1740-1780), Józefa II (1780-1790), Leopolda II (1790-1792) oraz Franciszka (1792-1835).
Najbardziej charakterystyczny był okres rządów Marii Teresy oraz jej syna Józefa II. Maria Teresa potrafiła dobrać sobie zespół współpracowników, wśród których znaleźli się m. in.: kanclerz W.A. von Kaunitz (opowiadał za zarząd centralny i polityka zagraniczna), F.W. von Haugwitz, J. von Sonnenfels, J.A. von Pergen (administracja), G. van Swieten i von Felbiger (szkolnictwo) oraz L. von Daun (armia).
Karol VI (1685 - 1740)Cesarz Niemiec, ostatni męski potomek dynastii Habsburgów, cesarz od 1711 do 1740, wydał sankcję pragmatyczną, dzięki której zapewnił tron swojej córce - Marii Teresie; prowadził nieszczęśliwą politykę zagraniczną: utracił Hiszpanię, Neapol i Sycylię, kraje bałkańskie, zachował Lombardię i Belgię (Niderlandy Austriackie). Karol VI w Wikipedii...
Administracja centralna
Administrację absolutystyczną cechował daleko posunięty centralizm z nieograniczoną władzą monarchy, co wykluczało społeczeństwo od udziału w rządach. Nie uznawano odrębności narodowych, likwidowano instytucje samorządowe. W XVII w. złamano opór stanów czeskich, szanowano jednak autonomię Węgier.
Struktura administracji centralnej przedstawiała się następująco:
Cesarz Rada Stanu (Staatsrat, od 1761 r. zwana też Radą Państwa): organ doradczy, opiniodawczy i kontrolny. Rada Wojenna (Hofkriegsrat, 1749 r.): rada zajmująca się sprawami wojska. Była podzielona na wydziały 1. rekrutacji, kwaterunku, żywności, 2. sądowniczy, 3. ekonomiczny. Zadania: kierowanie operacjami wojskowymi, zaopatrzenie armii, utrzymanie twierdz, obrona przed Turkami. Kancelaria Stanu (1742 r., zwana też Tajną Kancelarią Dworu i Państwa): na czele z kanclerzem stanu, do jej kompetencji należały sprawy zagraniczne, dworu cesarskiego, sprawy centralnego zarządu państwem. W ramach Kancelarii działało Archiwum Państwowe. Zjednoczona Kancelaria Nadworna Początkowo w 1742 r. powstała Kancelaria Dworu i Państwa z kanclerzem na czele, potem w 1749 r. zniesiono odrębne kancelarie nadworne dla poszczególnych krajów cesarstwa (Austrii, Czech, Galicji, Niderlandów, Siedmiogrodu, Węgier, Włoch) i powołano Dyrekcję Publiczną i Kameralną, a potem w 1761 r. Zjednoczoną Kancelarię Nadworną. Na pocz. XVIII w. funkcjonowały organy centralne ds. gospodarki (m. in. Komisja Merkantylna). Odpowiadały za handel, manufaktury, kompanie handlowe, drogi, cła i porty. U boku Zjednoczonej Kancelarii powołano organy wyspecjalizowane: Dyrektorium Komercjalne (Komerzdirektorium), Komisję Kościelną (Oberkirchenkommission), Komisję Edukacyjną (Studienhofkommission), Urząd Policji (Oberste Polizeibehörde).(na czele z pierwszym kanclerzem, podzielona na departamenty): sprawy wewnętrzne krajów cesarstwa, oprócz skarbowości i sądownictwa, w tym gospodarka, sprawy wyznaniowe, szkolnictwo. Izba Sprawiedliwości: (Oberste Justizstelle, 1749 r.): rozpatrywała sprawy sądowe, była jednocześnie ministerstwem sprawiedliwości i zarazem sądem najwyższym. Na jej czele stał kanclerz. Dzieliła się na senaty. Izba Skarbowa: odpowiadała za sprawy skarbowe, podatki, cła, zarząd monopolami (np. solnym), dobrami Skarbu Państwa; dzięki reformie administracji skarbowej scentralizowano zarząd skarbem. Nadwornej Izbie Skarbowej (Hofkammer) podlegały izby skarbowe w krajach cesarstwa. Izba Rachunkowa: kontrolowała gospodarkę finansową. Ministerstwo Spraw Zagranicznych.
Administracja lokalna Biorąc pod uwagę administrację lokalną, przeszkodą w jej funkcjonowaniu był wielonarodowy charakter państwa i jego rozległy obszar. Dlatego też reformy dotyczyły głównie niemieckojęzycznej części monarchii i Czech; zarząd Węgrami uwzględniał ich specyfikę, zaś posiadłości we Włoszech, Niderlandy i Belgia pozostawały pod władzą lokalnych gubernatorów i namiestników.
Cesarstwo austriackie zostało - co do zasady - podzielone na gubernie oraz powiaty. W guberni władzę sprawowali gubernator, stojący na czele gubernium (kolegialnego urzędu gubernialnego), w ramach którego wydzielono prezydium oraz departamenty. W niektórych krajach cesarstwa odpowiednikami guberni były starostwa krajowe.
Gubernie z reguły dzieliły się na powiaty, zwane zwyczajowo cyrkułami (lub obwodami). Powiatem kierował starosta, stojący na czele starostwa (urzędu cyrkularnego, urzędu obwodowego). W ramach swoich kompetencji zajmował się praktycznie całością spraw lokalnych, czyli: sprawami administracyjnymi i policyjnymi (porządku i bezpieczeństwa publicznego, więzieniami, aresztami i domami pracy przymusowej, migracji ludności, paszportami, cenzurą); sprawami wojskowymi (poborem do wojska, kwaterunkami, ściganiem dezerterów); skarbowymi (podatkami); gospodarczymi, rolnictwa, handlu, przemysłu, komunikacji (utrzymaniem dróg, mostów, grobli); wyznaniowymi i szkolnymi; zarządu dobrami rządowymi i skargami chłopów na dzierżawców.
Odrębnym zarządem cechowały się miasta. Józef II zaprowadził w 1783 r. jednolity ustrój miast z szerokim samorządem, zniesionym jednakże na pocz. XIX w. Miasta podzielono na klasy i wyróżniono: miasta większe, w których mieszkańcy miasta posiadający obywatelstwo miejskie (właściciele nieruchomości, członkowie cechów, kupcy itp.) decydowali o wyborze wydziału miejskiego, który wybierał magistrat (zarząd miasta), na czele z burmistrzem lub prezydentem miasta. W ramach magistratu wydzielano senaty o kompetencjach sądowych, czyli po prostu sądy miejskie. Były to senaty cywilne, karne oraz administracyjno-gospodarcze (zwane też politycznymi). miasta mniejsze (często prywatne), w których władzę sprawował zwykle wójt.
Jednostkami podziału terytorialnego na obszarach wiejskich były dominia i gromady wiejskie. Dominium była to jednostka administracyjna obejmująca jedną lub kilka wsi należących do jednego właściciela. Zaś gromadą wiejską zwano osadę rolniczą. Wszystko zależało oczywiście od lokalnych zwyczajów. Władzę administracyjną na wsi sprawował wójt z przysiężnikami wybieranymi przez chłopów. Wójtem często był właściciel ziemski lub jego funkcjonariusz. Dodatkowo tworzono urząd justycjariusza (który zajmował się sprawami sądowymi, karał za drobne wykroczenia i rozstrzygał spory między chłopami) i mandatariusza (odpowiadał za sprawy administracyjne na najniższym szczeblu lokalnym). Byli oni urzędnikami sądowymi i policyjnymi, mianowanymi i opłacanymi przez dziedziców, ale podlegali starostom i mieli wypełniać obowiązki administracji cesarskiej. Dzięki temu władcy Austrii zamierzali mieć wgląd w stosunki wiejskie (zwłaszcza pod kątem wojskowym i skarbowym) a w razie potrzeby ingerować w sprawy między feudałami a włościanami. Zaś wskutek połączenia godności dziedzica ze stanowiskiem wójta, władza szlachcica nabrała podwójnego charakteru: jako prywatnego właściciela wsi i piastuna władzy państwowej.
W niektórych krajach cesarstwa zachowano samorząd stanowy. Istniały sejmy stanowe (tzw. postulatowe) z wydziałami stanowymi, jako organami wykonawczymi. Sejm stanowy składał się z grup duchowieństwa, możnowładztwa, szlachty i przedstawicieli miast. Mógł jedynie przedkładać prośby (postulaty, "adresy") do tronu cesarskiego. Zwoływanie sejmów zależało od woli cesarza i gubernatorów prowincji.
Reformy
Czasy absolutyzmu oświeconego to okres szeroko zakrojonych reform politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych, które miały podnieść stan cywilizacyjny cesarstwa. Podjęto m.in. reformy:
prawa, gdy podjęto próby jego kodyfikacjiKodyfikacja [codification (fr.) ew. codex (łac.) = księga, spis] - spisanie, ułożenie, uporządkowanie prawa, zebranie go w kodeksy.. Wydano wówczas kodeksy prawa karnego: Terezjanę (1768), Józefinę (1787), Kodeks Karny Zachodniogalicyjski (1796 / 1797), Franciszkanę (1803); procedury karnej: Powszechną Ordynację Kryminalną (1788); procedury cywilnej: Powszechną Ordynację Cywilną (1781) oraz Powszechną Ordynację Sądowa dla Galicji Zachodniej (1796); prawa cywilnego: Codex Theresianus, dekret Józefa II o małżeństwie z 1783 r. (Ehepatent), Kodeks Józefiński (1787), Kodeks Cywilny Zachodniogalicyjski (1798). zarządu państwem, zgodnie z wymogami centralizacji, absolutyzmu, z odebraniem praw zgromadzeniom stanowym, ale poszanowaniem autonomii Węgier. chłopskie, wprowadzając tzw. umiarkowane poddaństwo (w czasie reformy urbarialnejurbarz, urbarium = spis powinności gruntowych obowiązujących poddanych wobec pana feudalnego), połączone ze zniesieniem dziedzicznego poddaństwa, przyznaniem prawa wychodu, prawa skargi na postępki szlachty, ograniczeniem pańszczyzny do 3 dni w tygodniu i 8 - 12 godzin w ciągu dnia, a także pozostałych darmowych powinności chłopskich. Dano chłopom możliwość zastępstwa w obowiązkach pańszczyźnianych, wolność zawierania małżeństw i swobodę wyboru zawodu, wzmocniono prawa do ziemi, zakazano rugów, ograniczono zakres sądownictwa patrymonialnego (karę aresztu dłuższą niż tydzień można było orzekać za zgodą starosty) oraz zaprowadzono jednolitą organizację gminy wiejskiej (czyli dominia). Mimo to działania na rzecz poprawy położenia chłopów bywały iluzoryczne, nie ograniczano pańszczyzny, cyklicznie panował głód i wybuchały bunty chłopskie. Arystokracja i dwór zablokowały plany Marii Teresy zastąpienia poddaństwa dzierżawą czynszową. Jednakże wprowadzenie umiarkowanego poddaństwa miało kolosalne znaczenie ideowe, bowiem władza państwowa powzięła zamiar uregulowania stosunków chłopskich.
korpusu urzędniczego: wprowadzono pragmatykę służbową, kodeks urzędniczy, stałe pensje, dodatki i i renty. Dążono do tego, by wojsko i stan urzędniczy stały się podporami wielonarodowej monarchii. Mimo to pleniła się korupcja, nieudolność i marnotrawstwo pieniędzy publicznych; szkolnictwa: władcy zdawali sobie sprawę z potrzeby posiadania wykształconych urzędników. Jednocześnie - w duchu Oświecenia - próbowano zaprowadzić laicyzację szkolnictwa, powołano Komisję Edukacyjną (być może na wzór polskiej Komisji Edukacji Narodowej), przejęto szkoły jezuickie po kasacie tego zakonu, zakładano państwowe seminaria dla nauczycieli i podejmowano plany wprowadzenia szkolnictwa powszechnego. Jednocześnie - na żądanie cesarza Józefa II - próbowano ujednolicić programy szkolne, czas trwania lekcji, system ocen oraz wzory świadectw szkolnych. wojskowe, które miały na celu wzmocnienie siły militarnej państwa, budowę stałych obozów ćwiczeń wojskowych, ujednolicenie umundurowania, utworzenie Akademii Wojskowej i szkoły inżynieryjnej, reformę artylerii, zasad taktyki i regulaminów. Przy okazji postulowano zniesienie kar cielesnych w wojsku. Należy jednak pamiętać o tym, że rozbudowano aparat policyjny, kontrolowano życie społeczne, zakazywano zakładania stowarzyszeń, wprowadzono ostrą cenzurę, konfiskowano książki i germanizowano ludność. Józef II wprowadził język niemiecki jako urzędowy, znosząc równouprawnienie łaciny i języka polskiego, co uderzyło w Polaków i Węgrów. gospodarcze, oparte na protekcjoniźmie i merkantyliźmie. Rozwinięto szeroką akcję kolonizacji, sprowadzając na ziemie polskie osadników niemieckich. Postulowano rozwinięcie komunikacji i poczty. Zarazem drobiazgowo reglamentowano życie gospodarcze przepisami administracyjnymi, które często pozostawały "na papierze". Przeszkodą w rozwoju stała się utrata bogatego Śląska i nierównomierny poziom gospodarczy prowincji wschodnich i zachodnich. Galicję traktowano jako rynek zbytu towarów czeskich i austriackich, zaplecze dające podatki i rekruta. Kraje cesarstwa, wskutek braku połączeń drogowych i wodnych funkcjonowały jak odrębne rynki lokalne, nastawione na miejscową produkcję i zaopatrywanie ubogiego społeczeństwa. Szlachta i arystokracja była zainteresowana jedynie importem luksusowym a handel znajdował się w rękach Żydów. Problemy gospodarcze pogłębiało katastrofalne zacofanie rolnictwa.