Reakcje jądrowe są to procesy zachodzące w wyniku oddziaływania jądrowego przy zderzeniu cząstki szybkiej "a" z jądrem tarczy X prowadzącej do zmiany kierunku ruchu lub energii stanu cząstki i jądra tarczy, lub też utworzenia nowego jądra i cząstki (cząstek b). Reakcją rozpraszania nazywamy taką reakcję, którego szybka cząstka zderza się z jądrem tarczy X, w ten sposób jądro zostaje wzbudzone, a cząstka "a" zmienia swój kierunek z inną energią kinetyczną niż poprzednio:
Reakcją właściwą nazywamy taką reakcję, w której szybka cząstka w wyniku zderzenia z jądrem X powstaje jadro Y i cząstka b:
Jądra a i X nazywamy kanałem wejściowym, a końcowe produkty reakcji nazywamy kanałem wyjściowym, przykładem reakcji właściwej jest:
Reakcję i nazywamy reakcję, którą możemy zapisać krótkim zapisem X(a,b)Y lub (a,b), czy też (a,a'), co dla reakcji możemy powiedzieć . Proces oddziaływania cząstki "a" z jądrem zwykle nie jest jednoznaczny, tzn. jednemu kanałowi wejściowemu może odpowiadać wiele kanałów wyjściowych. Każdej takiej reakcji jako możliwości zajścia przepisujemy przekrój czynny σ. Reakcją rozpraszania elastycznym nazywamy reakcję (a,a), w której jądro X w kanale wyjściowym nie jest wcale zbudzone, a w przypadku rozpraszania nieelastycznego, czyli (a,a'), stąd jądro X zaczyna być jądrem wzbudzonym. Reakcja dwuciałowa (a,b) jest gdy produktami reakcji są dwa produkty reakcji, reakcjami wielociałowymi, gdy produktami reakcji są więcej niż dwa produkty reakcji.
Klasyfikacja reakcji jądrowych Według energii parającej cząstki reakcje niskiej energii E≤1MeV. Reakcje średniej energii E od 1 do 100MeV. Reakcje wysokiej energii E≥100MeV. W literaturze można spotkać inny poddział reakcji, tzn. poniżej i powyżej progu mezonowego, które w wyniku reakcji z jądrem mogą się tworzyć mezony π. Masa spoczynkowa mezonów jest 273m=130MeV. Według rodzaju cząstki lub cząstek inicjujących daną reakcję lub cząstki stanowiącej jej produkty reakcje neutronowe,np. (n,n'),(n,p),(n,α), (n,f), itp. reakcje protonowe, np. (p,p'),(p,n),(p,α),(p,γ), itp. reakcje fotojądrowe, np. (γ,n),γ,p),(γ,f), itp. reakcje z ciężkimi jonami(HI), np. (B,B), (C,N),(HI,n), itp; Według rodzaju reakcji reakcje rozszczepieniowe: (a,f) reakcje syntezy: X+X→Y+b. reakcje wychwytu radiacyjnego: (a,γ) reakcje kruszenia(spalacji):A+X→Y+Y+Y+...+b+b+... Reakcje według schematu wewnętrznego, tzn. według mechanizmu reakcji reakcja wprost (direct), są to reakcje dwuciałowe zachodzące w czasie średnim τ≈10 reakcje złożone (compound), są to reakcje powolne z utworzeniem jądra pośredniego a+X→C→Y+b+.... Jest to reakcja dwustopniowa dwuetapowa, z czasem średnim: τ=1÷10, w tej reakcji można wyróżnić dwa etapy, w którym powstaje jadro pośrednie, najczęściej wzbudzone, wtedy to jądro rozpada się na dalsze produkty reakcji. reakcje o mechanizmie pośrednim, wtedy kiedy nie można określić jaka to reakcja.
Zasady zachowania w reakcjach jądrowych (reguły wyboru) Są to prawa zachowania opisującego substraty i produktu reakcji, ogólne reguły wyboru są: ładunku elektrycznego, czyli ładunek reakcji przed i po reakcji zostaje zachowany . liczby nukleonów lub ogólniej w reakcjach, w której zostaje zachowana liczba nukleonów . liczby barionowej, która jest zachowana podczas reakcji. energii i pędu, tzn. pęd (energia) przed reakcją jest równa pędowi (energii) po reakcji. Prawo zachowania pędu jest , a energii . liczby leptonów, która jest zachowana podczas reakcji.
Jeśli będziemy rozpatrywać bilans energetyczny energii substratów i produktów, wtedy energia substratów jest równa energii produktów:
Oznaczenie T w bilansie energetycznym jest to energia kinetyczna cząstek, wtedy energia wydzielana w wyniku reakcji Q (co wynika z ostatniego wzoru) piszemy:
Gdy Q>0, to taką reakcję nazywamy egzoenergetyczną, tzn. część energii spoczynkowej przechodzi w energię kinetyczną produktów. Reakcja nie ma progu, gdy zachodzi Q<0, to jest to reakcja endoenergetyczna, zachodzi kosztem energii kinetycznej substratów, ta reakcja zachodzi, gdy . Gdy Q=0 jest to reakcja rozpraszania elastycznego, dla której zachodzi . Dokładniejsze związki możemy określić, gdy zdefiniujemy układ odniesienia, tzn. układ laboratoryjny i układ związany z układem laboratoryjnym (CM). Załóżmy, że mamy reakcję a+X→Y+b.
W układzie laboratoryjnym w odróżnieniu od układu środka masy suma pędów w cale nie musi być równa zero, wtedy zachodzi:
bo suma pędów substratów przed reakcją jest równa sumie pędów po reakcji. Energia progu reakcji, który musi pokonać cząstka "a", by zaszła reakcja, wykorzystując definicję energii wydzielanej z reakcji, jest równa:
W układzie środka masy (CM) suma pędów substratów i produktów jest równa zero, tzn zachodzi:
Energia progowa jaką musi pokonać cząstka "a", by zaszła reakcja jest równa wartości bezwzględnej energii wydzielanej (pochłanianej) w wyniku reakcji:
W obu układach, gdy Q>0 reakcja jest egzoenergetyczna, Q<0 reakcja endoenergetyczna, Q=0 reakcja rozpraszania sprężystego.
Reakcje bez pośredniego rozpraszania (reakcje wprost)
Reakcje wprost dzielimy na reakcje:
Rozpraszanie elastyczne
Rozpraszania nieelastyczne
Są to reakcje, które przebiegają według schematu X(a,a)X kosztem energii cząstki bombardującej występuje wzbudzenie jądra tarczy w wyniku oddziaływania jądrowego. Deekscytacji jąder tarczy towarzyszy emisja γ lub EKW, pomiar widm γ lub EKW pozwala wyznaczyć energię stanów wzbudzonych w tych jądrach. Zderzenie "a" z X jest procesem szybkim i jednostopniowym z udziałem jednego lub kilku zewnętrznych nuklidów. W jądrach nieparzystych występują preferowane stany jednocząstkowe, a w p-p występują wzbudzenia kolektywne, tzn. rotacje i oscylacje niskoenergetyczne. Pomiary rozkładów kątowych dają informacje o kształcie jądra tarczy (potencjału rozpraszającego), a także informacje o spinie cząstki I, te rozkłady posiadają strukturę dyfrakcyjną. Jeżeli energia cząstki naładowanej dodatnio E jest mniejsza od bariery kulombowskiej jądra, to wzbudzenie jądra atomowego następuje w wyniku oddziaływania kulombowskiego. Taki proces nazywamy wzbudzeniem kulombowskim jądra.
Reakcje transferu
Jest to przekaz jednego lub więcej nukleonów do jądra tarczy z cząstki bombardującej. Strippingu (zdarcia) jest to przekaz nukleonu(ów) z cząstki bombardującej do jądra tarczy, np.: (d,n),(d,p),(He,d) -stripping jednego nukleonu (H,d),(H,n),(O,N)- stripping dwóch nukleonów.
Pick-up (przechwytu) jest to przekaz nukleonów z jądra tarczy do cząstki bombardującej, np. (n,d),(p,d),(d,He), itp..
kuac-out (wymiany) dołączenie do jądra tarczy cząstki bombardującej i wyrwanie z niej innej cząstki:
Cechy charakterystyczne reakcji wprost uprzywilejowanie małych kątów wylotu cząstki w reakcji, brak symetrii względem kąta 90 (charakterystycznej dla reakcji przez jądro złożone). Dla większych kątów występuje struktura dyfrakcyjna. rozkłady kątowe zależą od momentu pędu przekazanej jądru. stosunkowo słaba zależność przekroju czynnego od energii cząstki bombardującej (zwykle jest funkcją rosnącą). brak ostrych rezonansów na krzywej wzbudzenia występowanie korelacji kątowej pomiędzy cząstką bombardującą, a fotonem γ, który wylatuje ze wzbudzonego jądra tarczy. Reakcja zachodzi w czasie t≤10s jako proces jednostopniowy. w reakcji jest zaangażowana mała liczba nukleonów dla jądra tarczy. całkowy przekrój czynny jest zależny od kąta θ, która jest kątem pomiędzy cząstką bombardującą a cząstką wychodzącą z jądra tarczy, jest ona napisana:
gdzie σ jest to czynnik kinematyczny, a S czynnik spektroskopowy zależnej od funkcji falowej charakteryzującej jądro atomowe. a "l" i "j" jest to orbitalny i całkowity moment pędu przekazywanej jądru. Czynnik kinematyczny oznacza przekrój czynny na otrzymanie przez jądro tarczy orbitalnego momentu pędu "l" i całkowitego momentu pędu "j".
Reakcje przez jądro złożone W tej reakcji mamy dwie cząstki jądra pocisk, który zderza się z jądrem tarczą, wyniku czego powstaje jądro złożone, które jest wzbudzone do pewnego stanu:
Jądro C rozpada się na wiele sposobów. Energia wzbudzenia odpowiada stanom widma ciągłego. energia wzbudzenia jądra rozkłada się statystycznie na wszystkie cząstki, lub na większość z nich należącej do wspomnianego jądra, co jest inaczej zwane wzbudzeniem kolektywnym, jest ono napisane:
istnieje wiele kanałów wyjściowych rozpadu jadra złożonego, tzn.:
Pierwsza reakcja w jest to wychwyt radioaktywny. W przypadku drugiej reakcji cząstka b oznacza (n,p,α), a ostatnia reakcja to reakcja rozpraszania, ale: przekrój czynny jest iloczynem prawdopodobieństwa na utworzenie jądra wzbudzonego C i prawdopodobieństwa rozpadu tego jądra z emisją według ściśle określonych produktów, tzn. Y+b:
prawdopodobieństwo utworzenia jądra złożonego, a prawdopodobieństwa rozpadu tego jądra na ściśle określone produkty są niezależne od siebie. Jądra złożone zapomina jak powstało i z jakiego kierunku nadleciał pocisk, zatem emisja cząstek b jest izotropowa,
rozkłady kątowe cząstek "b" wykazują symetrię według kata θ=90, a także zależą od wartości spinu C, a odstępstwo od tej zasady jest posiadanie przez jądro złożone wzbudzone wysokiej wartości momentu pędu powstałej w wyniku zderzenia z cząstką "a". Siła odśrodkowa rotacji jądra atomowego ułatwia emisję w kierunku prostopadłym do osi rotacji i posiada minimum przy kącie θ=90, takie jądro wykazuje symetrię wobec tego kąta, krzywe wzbudzenia reakcji wykazują ostre maksima, które świadczą o wychwycie przez jądro cząstki bombardującej przez jądro tarczy, gdy energia cząstki "a" E zbliża się do energii rezonansowej określonej jako poziom wzbudzenia. Kształt krzywej rezonansowej dla przekroju czynnego σ(E,E,Γ) opisujemy rozkładem Brieita-Wignera (Lorentza) Prawdopodobieństwo wychwytu jądra poza rezonansem maleje ze wzrostem (maleniem) energii cząstki bombardującej E. Szerokość rezonansu określa poziom wzbudzenia jądra złożonego C. Jego czas życia jest określony przez równanie . przejścia C→Y do stanów wysokowzbudzonych jądra Y, odpowiadają szerokością energetycznym, które nawzajem się nakładają. Emisja niskoenergetycznych naładowanych cząstek maleje wraz energią cząstek emitowanych, ponieważ ich zdolność przenikania przez barierę sił kulombowską maleje, Widmo energetyczne cząstek emitowanych zależy od energii cząstek emitowanych, a także od energii jądra wzbudzonego C, rodzaju cząstki emitowanej b, od schematu pomiarów w jądrze atomowym. Najszybsze cząstki odpowiadają przejściu jądra ze stanu wzbudzonego C do stanu podstawowego z widmem dyskretnym, wolniejsze do dyskretnych stanów podstawowych (liniowa część widma), bo w części niskoenergetycznej widmo jest ciągłe. Można tak powiedzieć, bo przy małych energiach poziomy w widmie dyskretne są tak gęsto poukładane, więc je można uważać za ciągłe, czas trwania reakcji jest stosunkowo długi i wynosi 10s, W reakcjach nad ciężkimi jądrami uzyskuje się stany wzbudzone jądra C o najwyższych spinach I=100. Jeśli bombardujemy jądro ciężkimi jonami, to moment pędu unoszony do jądra jest bardzo duży (obszar wysokich energii wzbudzenia jądra), czyli poprzez cząstkę bombardującą uzyskuje się duży moment pędu C jądra złożonego i przez to uzyskujemy duży jego spin.
Reakcje rozszczepieniowe (Fission), czyli reakcje przez jądro złożone Reakcje rozszczepienia odkrył Fermi w 1934 roku. Jest to reakcja przez jądro złożone, których cząstka a i jądro X łączą się ze sobą i w wyniku czego powstaje jądro wzbudzone złożone C, który rozszczepia się na kilka jąder z emisją kilku neutronów:
Przykładem reakcji rozszczepieniowej jest:
Całkowita energia wzbudzenia jądra wzbudzonego C, czyli E jest sumą energii wydzielanej podczas bombardowania cząstką "a" S(C) i energii kinetyczna kinetycznej cząstki "a" minus energia bariery kulombowskiej E jaką cząstka "a" musi pokonać by zaszła reakcja: