Multipolowe momenty elektryczne jąder Multipolowe momenty elektryczne jąder atomowych dzielimy na: wewnętrzne określonych w układzie współrzędnych związanych z jądrem atomowym, spektroskopowe określone w układzie laboratoryjnym, których wartości mogą być wyznaczone bezpośrednio w pomiarach dla każdego stanu dyskretnego jądra.

Momenty wewnętrzne Momenty wewnętrzne określamy zgodnie z klasyfikacją dla dyskretnych ładunków dyskretnych o współrzędnych (x,y,z).

Moment monopolowy Moment monopolowy elektryczny jest to całkowity ładunek jądra atomowego oznaczonej poniżej, czyli jest to sumowanie po ładunkach należący do jądra atomowego:

Moment elektryczny dipolowy Moment elektryczny dipolowy, którego współrzędne są sumami iloczynów i-tej współrzędnej położenia x i i-tego ładunku dyskretnego znajdujący się w jądrze atomowym, jest wyrażony:

Moment kwadrupolowy Momentem elektrycznym kwadrupolowym nazywamy obiekt w postaci macierzy, którego poszczególne elementy są sumami iloczynów po ładunku dyskretnym e przez położenie iloczynu dwóch współrzędnej dla i-tej cząstki (mogą być dwa te same współrzędne charakteryzujące daną cząstkę):

Układy o symetrii osiowej Dla układów o symetrii osiowej (sferycznej) mamy , gdyż Q=Q=0. Upraszcza sie również moment elektryczny kwadrupolowy, bo , gdyż jego elementy Q=Q=Q=0, a także zachodzi Q=Q. Policzmy moment elektryczny Q:

Dla ciągłych rozkładów ładunków dla przypadków osiowosymetrycznych człon monopolowy i dipolowy (który jest zawsze równy zero dla naszego przypadku) przestawiamy:

Człon kwadrupolowy przestawiamy jako odpowiednik dla przypadku dyskretnego , czyli jej postać ciągła powstaje po zastąpieniu ładunku e przez iloczyn gęstości ładunku w danym punkcie i nieskończenie małej objętości, a sumowanie całką po całej objętości jądra, w której zawarty jest ten ładunek, przedstawiamy:

Gęstość ładunku elektronowego zawarta w równaniach , i przestawiamy mając funkcję ψ(r), której kwadrat modułu jest prawdopodobieństwem znalezienia protonu i neutronu w danym punkcie:

Człon dipolowy przy definicji gęstości elektrycznej ładunku dla przypadku osiowosymetrycznego przedstawiamy:

Momenty elektryczne o wymiarze nieparzystym λ w symetrii osiowosymetrycznym są tożsamościowo równe zero, co wynika że całka z funkcji nieparzystej jest równa zero:

Jesli wprowadzimy funkcje kuliste przy definicji momentu elektrycznego rzędu λ, która jest operatorem wewnętrznego momentu elektrycznego dla dowolnego rozkładu:

Dla rozkładu osiowosymetrycznych definicja operatora momentu elektrycznego dla μ=0, piszemy schematem:

Widzimy, że moment elektryczny kwadrupolowy Q również wynika z definicji . Jeśli zechcemy policzyć Q musimy znać rozkład gęstości ładunku w jądrze ρ(r,θ), a także znać kształt jądra R(θ) przy zdefiniowanych parametrach deformacji β, β, tzn.:

Współczynnik β nazywamy współczynnikami deformacji, a R nazywamy promień jądra w przypadku braku deformacji. Mając odwrotnie policzone momenty elektryczne Q,Q,(Q) można coś wywnioskować o parametrach deformacji β, β, (β).

Mając parametr deformacji β oraz R obliczmy moment kwadrupolowy Q jądra o kształcie elipsoidy obrotowej o ładunku Ze, mając na uwadze jądro o jednorodnym rozkładzie ładunku elektrycznego ρ(r)=ρ:

Moment elektryczny kwadrupolowy przedstawiamy w zależności od β, a na samym końcu od półosi "a" i "b" elipsoidy obrotowej:

Jądra o dowolnym kształcie Dla jąder o dowolnym kształcie deformację R(θφ) wyrazimy w bazie funkcji kulistych Y(θ,φ) względem jego współczynników:

Jeśli funkcje α są to współczynniki dynamiczne, to one zależą od czasu, jeśli natomiast są niezależne od czasu są to współczynniki statystyczne. W przypadku deformacji osiosymetrycznej wzór przechodzi w . Dla tej deformacji, gdy jeśli β>0, to nazywamy deformacją dodatnią, a jeśli β <0, to jest to deformacja ujemna. Jako dolny wskaźnik występuje przy parametrze β pewien parametr naturalny z zerem λ, co ten parametr dla: λ=0 nazywamy deformacja monopolową, λ=1 deformacją dipolową, λ=2 deformacją kwadrupolową, λ=3 deformacją oktupolowa, λ=4 deformacją heksakwadrupolowa.

Elektryczne momenty spektroskopowe Elektryczne momenty spektroskopowe są określane w doświadczeniu, więc są określone w laboratoryjnym układzie współrzędnych. Transformacje operatorów zdefiniowanego w układzie związanym z jądrem do układu laboratoryjnego o dowolnej orientacji można rozłożyć na trzy kąty dookoła odpowiednich osi współrzędnych, któremu odpowiadają trzy kąty Eulera. Elementy macierzowe obrotu z układu związanego z jądrem do układu laboratoryjnego możemy napisać, jeśli zdefiniujemy uogólnione funkcje kuliste . Jeśli układ laboratoryjny i wewnętrzny mają ten sam początek, to transformacja momentu elektrycznego wewnętrznego z układu związanego z jądrem na układ laboratoryjny jest:

Jądro pokazane według rysunku obok obraca się wokół osi k, a oś k obraca się wokoło osi I, a ono wokół osi M. gdzie I oznacza całkowity moment pędu układu jako jądra atomowego, a M oznacza jego całkowitą magnetyczną liczbę kwantową. Określmy stany, które są opisane funkcjami stanu |I,M=I,k>, wtedy spektroskopowy moment elektryczny jest rzędu λ, tzn. we wzorze na deformacje jądra atomowego największy parametr deformacji jest β, tzn. gdy jest o największym wskaźniku λ, określamy go przy pomocy pisząc go jako:

Najważniejsze są elementy spektroskopowe wewnętrzne kwadrupolowe z definiowane na podstawie są zdefiniowane przy pomocy momentu wewnętrznego Q:

Gdy parametr I=k, wtedy moment elektryczny spektroskopowy określamy przy pomocy momentu wewnętrznego Q:

Widzimy, że moment elektryczny spektroskopowy jest równy zero, gdy I=0, lub I=1/2, który zachodzi nawet, gdy Q jest nie równe zero. Jądra sferyczne mają moment wewnętrzny Q=0, a dla jąder zdeformowanych ten sam moment Q jest nie równy zero. Gdy moment elektryczny wewnętrznym spełnia warunek Q>0 dla jąder dla których zachodzi β>0, nazywamy jądrami z deformacją dodatnią (przykład a) ("PROLATE"), a jądra o momencie elektrycznym wewnętrznym Q0, a jądra o β ("OBLATE") można znaleźć je obszarze dla A≈130 i dla A≈200. W stanie podstawowym jądra zdeformowane mają parametr deformacji, które są równe |β|≤0,3, dla którego momenty elektryczne kwadrupolowe są równe: |Q|≤5eb oraz Q≤0,7eb. Deformacja zwana superdeformacją nazywamy takie stany jąder wzbudzonych jąder, które są o wysokich energiach i spinie, który pierwszy jego parametr deformacji jest równy β≈0,6, a można je spotkać w jądrach o N≈82 i o Z≈64.

Moment magnetyczny jąder atomowych

Ruchem nukleonów można powiązać pewien prąd elektryczny, które są opisywane przez momenty magnetyczne różnych rzędów. Istotny tutaj jest moment magnetyczny rzędu najniższego zwanego momentem dipolowym. Moment elektryczny dla elektronów został już wyprowadzony w punkcie , ale my ten wynik przepiszemy zamieniając masę elektronu na masę protonu, wtedy moment magnetyczny w zależności od momentu pędu neutronu przestawiamy:

Jeśli wprowadzimy współczynnik giromagnetyczny g do wzoru , bo moment dipolowy może być w przybliżeniu opisany przy pomocy powyższej formuły w postaci:

Jeśli wprowadzimy liczby kwantowe całkowitego momentu pędu, to długość momentu dipolowego jest:

Składową zetową momentu dipolowego możemy napisać z jej definicji przy pomocy długości całkowitego momentu pędu:

Zwykle oznaczamy, dla maksymalnego rzutu spinu:

gdzie wielkość nazywamy magnetonem jądrowym podobnie jak magneton Bohra, który określamy tylko dla elektronu. Całkowity moment pędu nukleonu jest sumą jej pędu orbitalnego i spinowego i wyraża się on:

Podobnie zachodzi dla momentu magnetycznego, że jest ona sumą momentu dipolowego pochodzący od jej ruchu orbitalnego i spinowego:

gdzie: jest magnetonem całkowitego momentu pędu. to moment magnetyczny orbitalny. jest momentem magnetycznym spinowym. Zauważmy, że kierunek nie musi się pokrywać z .

Podamy w tabelce wartości współczynników giromagnetycznych dla ruchu orbitalnego i spinowego:

Rozpatrzmy teraz jądro o wielu nukleonach, które posiadają moment magnetyczny, które sprzęgają się ze sobą w całkowity moment magnetyczny jądra :

Widzimy, że całkowity moment magnetyczny dipolowy jest zależny od momentów magnetycznych protonów i neutronów, czyli od nukleonów wchodzących w skład jądra atomowego. A poszczególne momenty magnetyczne dla pojedynczego nukleonu są sumą jej momentu magnetycznego orbitalnego i spinowego. W mechanice kwantowej całkowity moment dipolowy definiuje się jako:

Całkowity moment dipolowy jest napisany dla stanu M=M=I. Dla pojedynczego nukleonu jego całkowity moment pędu jest określany przez , wykorzystując przy tym wzór , wtedy całkowity moment magnetyczny nukleonu określamy przez:

Wartość momentu magnetycznego, wiedząc, że , określamy przez:

Model jednocząstkowy sferyczny

Stan nieparzystego jądra w tym modelu określa stan nukleonu walencyjnego, tzn. , co i także zachodzi . Wyliczmy teraz moment magnetyczny dla całego jądra nieparzystego, który jest momentem magnetyczny tylko jednego nukleonu walencyjnego. Patrząc na wzór można powiedzieć, że kierunki i nie pokrywają się ze sobą. Wartość średnią operatora w układzie zamkniętym, w którym obowiązuje funkcja falowa , którego rzut wektora momentu pędu na oś zetową, czyli jest określana przez , określamy przez:

Będziemy korzystać ze wzorów określonych na operatorach momentu spinowego, orbitalnego i całkowitego momentu pędu:

Wyznaczmy moment dipolowy dla m=j dla jednego nukleonu walencyjnego wykorzystując przy tym na średnią wartość operatora , a także z udowodnionych tożsamości i :

Rozpatrzmy teraz dwa przypadki, tzn. dla j=l+1/2 i j=l-1/2, wtedy końcowy wzór dla tego pierwszego rozpisujemy:

I dalej rozpatrzmy drugi przypadek, tzn. j=l-1/2:

Biorąc kolejno współczynniki współczynniki giromagnetyczne podane powyżej w tabelce, to momenty magnetyczne możemy je policzyć dla protonu kolejno dla i , ale w jednostkach μ:

A także policzmy momenty magnetyczne dla neutronów dla przypadków I=l+1/2 i I=l-/12 kolejno, ale w tych samych jednostkach co poprzednio:

Funkcja gęstości materii jądrowej

Funkcje rozkładu gęstości masy i ładunku w jądrach atomowych są bardzo do siebie podobne. Protony p i neutrony n są bardzo wymieszane ze sobą dokładnie ρ(r)=ρ(r)=ρ(r). Dobrym przybliżeniem rzeczywistego rozkładu ρ(r) jest rozkład Fermiego:

gdzie ρ(0) i R i " a"są to parametry dobierane w wyniku doświadczenia. Odkryto doświadczalnie, że ta stała ρ(0) ma wartość ρ(0)=0,17 nukleonów/fm. Gęstość jądra słabo zależy od A≥20 i może nieco malec w środku jądra. Obszar stałej gęstości ρ(r) znika dla jąder lekkich Z, a grubość warstwy połówkowej piszemy przez t=4,39a, które wolno zmienia się (rośnie) wraz ze wzrostem A, i dla A>20, to t=2,4fm, a gdy A<20, to t=2,0fm. Warstwa powierzchniowa nie znika nawet dla jąder bardzo lekkich. Przyjmuje, że parametr rozkładu jest a≈0,55fm.

Wyznaczmy parametr t i udowodnijmy, że t=4a ln 3, jako różnicy pomiędzy promieniami od środka jądra dla gęstości jadra 0,1ρ(0) i 0,9ρ(0), wtedy ze wzoru wynika:

W niektórych jądrach silnie neutrononadmiarowych występuje tzw. aureola (hallo), którą jest grupą słabo związanych neutronów oddalonych od innych. Rozpatrzmy jądro litu , który ma promień , a sam jego rdzeń bez neutronów aureoli ma promień , czyli na aureole składają się na dwa neutrony. To jądro wraz neutronami aureoli rozpada się samorzutnie na jądro Be w czasie połowicznego rozpadu 9 ms. . Energia wiązania dwóch neutronów jest S=250 keV. Samo jądro z jednym neutronem aureoli ma promień , energia wiązania tego neutronu jest S=500 keV.

Poziomy energetyczne jąder atomowych Jądra atomowe są to układy związane przy pomocy sił jądrowych, taki układ może znajdować się w stanach przyjmujących zarówno wartości dyskretne jak i ciągłe. Stany dyskretne odpowiadają ruchom, nukleonów w ograniczonej przestrzeni, tj. w studni jądrowego potencjału V(r).