W teorii oddziaływania przyjmuje się, że oddziaływania są wynikiem wymiany między sobą bozonów, to musi odbywać się w czasie krótszym niż Δt określonym przez równanie , takie cząstki nazywamy wirtualnymi. Kwantowa teoria oddziaływania w oddziaływaniu elektromagnetycznym, to ciągła wymiana fotonów pomiędzy cząstkami naładowanymi. Pola, ani kwanty nie są obserwowalne bezpośrednio.
Teoria pól kwantowych Yukawy Poszukując krótkozasięgowe oddziaływanie pomiędzy protonami, a neutronami w jądrach, można opisywać bezpośrednio za pomocą równania kwantowego Kleina-Gordona:
Gdy będziemy rozpatrywać będziemy pola bez udziału czasu, i zakładając, że funkcja jest zależna tylko od od "r":
Pamiętając, że zachodzi , a także , to wtedy na podstawie tego zależność potencjału od "r" i od stałej g, jest w postaci:
Wyznaczmy pierwszą pochodną wyrażenia względem "r" w zależności od parametru g, m i i stałej R zależnej od stałej kreślonej Planka, masy spoczynkowej bozonu i prędkości światła:
Następnym krokiem jest policzenie pochodnej względem "r" podzielonej przez r iloczynu kwadratu "r" i pochodnej cząstkowej wielkości U(r) względem "r":
wtedy równanie dla przypadku stacjonarnego po działaniu operatorem Δ funkcję U(r), czyli , stąd rozwiązaniem jest .
Transformata pędu cząstki Napiszmy ile wynosi transformata Fouriera cząstki potencjału , którą napiszemy po całkowitej przestrzeni względem przekazu pędu . Ją piszemy jako w układzie współrzędnych kulistych, zakładając przy okazji, że pęd jest równoległy z osią zetową:
Powyższa dyskusja dotyczy rozpraszania cząstki o stałej sprzężenia g opisanej równaniem dla potencjału U(r) zależnej tylko od promienia położenia cząstki na danym potencjale i niezależnej od współrzędnych cząstkowych. U(r) jest to pole statyczne. Propagacja bozonu opisuje rozpraszanie elastyczne na danym potencjale. Proces wymiany dwóch bozonów dla przypadków opisujących cząstkę rozpraszającą a cząstką rozpraszaną propagator bozonu jest iloczynem stałych sprzężenia g i g przez sumę kwadratów mc i q.
Opis podstawowych oddziaływań w przyrodzie
Oddziaływania elektromagnetyczne Stała sprzężenia, która charakteryzuje cząstki ze sobą oddziaływających piszemy w zależności od ładunku elektronu, stałej prędkości światła, stałej Planka i nazwiemy ją stała struktury subtelnej:
Ona określa rozszczepienie widm atomowych oddziaływań spin-orbita. Pola elektromagnetyczne mogą być transformowane jak wektory i dlatego foton. który jest przekaźnikiem oddziaływania jest cząstką wektorową. Jeśli będziemy definiować moment magnetyczny jako:
gdzie s=1/2, w teorii Diraca (mechanice kwantowej) otrzymujemy g=2. Weźmy ile jest równa wielkość g w elektrodynamice kwantowej jako wielkość odchylenia od liczby g.
Bardzo ważną teorią jest elektrodynamika kwantowa QED. Ta owa teoria opisuje właściwości zwane renormalizowalnością i niezmienniczością względem cechowania.
Rysunek obok przedstawia pojedynczy elektron, który oddziaływuje sam ze sobą poprzez fotony wirtualne lub ona przedstawia wirtualną parę cząstek elektron-pozyton. Linie elektronowe dla diagramach Feymanna reprezentuje sam "goły" elektron ubrany w procesy, które stanowią procesy wirtualne poprzez wymianę fotonów wirtualnych. Ograniczenia na pęd "k" nie ma. W teorii QED występują rozbieżne całki, które można zastąpić predyfiniując ładunek i masę, który zawsze występuje w obliczeniach z czynnikiem multiplikatywnym, która posiada całkę rozbieżną. Zatem te dwa ładunki można zastąpić przez wielkości mierzone doświadczalnie, tzn. e i m. Taki stan postępowania nazywamy renormalizacją. Okazuje się, że QED stała sprzężenia wcale nie jest stałą, tylko zależy w skali logarytmicznie od energii w dokonywanym procesie. Bardzo ważnym elementem jest niezmienniczość względem cechowania, co jest ważne do teorii renormalizowalności. Dla rzędu skali energii Z współczynnik sprzężenia wynosi 1/128, a nie 1/127.
Oddziaływanie silne Rozpatrzmy cząstkę Σ(uds), która rozpadać się może na cząstki Λ i γ, a silne rozpady tej cząstki są zabronione, ze względu na zasadę zachowania izospinu, a Λ jest stanem singletowym i ma spin 1/2, natomiast na rozkład Λ i π zachodzi z oddziaływaniem silnym, dalej cząstka Σ są barionami o spinie 1/2 i jej rozkład może zachodzić z użyciem oddziaływania silnego.
Oddziaływanie silnie spotykamy w oddziaływaniach pomiędzy neutronami i protonami, a także pomiędzy kwarkami. Stosunek stałej sprzężenia oddziaływania silnego przez stałą sprzężenia oddziaływania elektromagnetycznego jak udowodnimy jest równy w przybliżeniu sto, czyli:
Ale ponieważ stała sprzężenia w oddziaływaniu elektromagnetycznym jest równa , zatem stała sprzężenia oddziaływania silnego jest równa w przybliżeniu jeden (α≈1). Oddziaływania pomiędzy kwarkami w oddziaływaniu silnym zachodzi poprzez wymianę gluonu, który jest obojętny elektrycznie, jest ona cząstką wektorową o parzystości J=1. W teorii oddziaływania między kwarkami istnieje 6 typów silnych ładunków kolorowych, przy czym każdy kwark niesie jeden ładunek kolorowy, czyli czerwony, zielony i niebieski, a antykwark odpowiednio antykolory. Sam gluon jest również obdarzony ładunkiem kolorowym, i dlatego one mogą bezpośrednio oddziaływać. W teorii QED istnieją sprzężenia pomiędzy bozonami przenoszących oddziaływanie, co jest charakterystyczne dla teorii nieabelowych, a elektrodynamika kwantowa jest teorią abelową. Gluony przenoszą jednocześnie ładunek kolorowy i antykolorowy, a tych kombinacji jest 3=9. Istnieje osiem stanów gluonowych, tzn. .
Oszacowaliśmy że α, które odpowiadają wymianie jednego gluonu, a za wymiany wielogluonowe odpowiedzialne są kolejne człony potęgi stałych sprzężenia oddziaływania silnego. Potencjał pola silnego zależny od "r", a także od "k" i od stałej sprzężenia α piszemy:
Pierwszy człon jest dominujący przy małych odległościach, a w przypadku drugim dla dużych odległości. Czynnik 4/3 w jest uzasadniany tym, że mamy osiem stanów kolorowych, które uśredniamy po trzech stanach gluonowych. Drugi wyraz w odpowiada z uwięzieniem kwarków w cząstkach elementarnych. Próby oderwania kwarku z cząstki elementarnej powoduje produkowanie nowych mezonów, za co jest odpowiedzialny drugi człon w potencjale na oddziaływanie silne. Podczas anihilacji elektronu i pozytonu, co wyniku której powstaje hadron, antyhadron, który jest fragmentacją kwarków.
Oddziaływanie słabe i elektrosłabe Można zauważyć porównując rozpad zmieniający dziwność , a także rozpad elektromagnetyczny zauważamy, że stała oddziaływań słabych jest mniejsza stałej oddziaływań elektromagnetycznych α o czynnik . Pomiędzy kwarkami i leptonami te oddziaływania zachodzą, z której z każdej tych oddziaływań przepisujemy ładunek "g". Oddziaływania słabe są całkowite przesłonięte przez znacznie silne oddziaływanie elektromagnetyczne i silne, chyba że zostaje wykluczone z których z tych oddziaływań przez jakąś zasadę zachowania. Obserwowane słabe oddziaływanie wiąże się z neutrinami lub z procesami zmiany zapachu kwarku, czyli ΔS=1, ΔC=1, co jest nie możliwe w oddziaływaniu silnym.
Przykładami oddziaływań z namiastką oddziaływania stałego są i . Oddziaływania słabe są związane z wymianą naładowanych i obojętnych bozonów zwanych bozonami wektorowymi W,Z, których masy są M=80GeV i M=91GeV, stąd mamy oddziaływania słabe mają krótko zasięgowy zakres. W oddziaływaniu słabym wymiana W jest związana ze zmianą ładunku leptonu lub kwarka, ale już z Z już nie. Propagator bozonu dla oddziaływania słabego określmy przez:
Dla q<<Mc propagator oddziaływania słabego piszemy przy takim założeniu poprzez:
Oddziaływania grawitacyjne Oddziaływania grawitacyjne nie grają żadnej roli w fizyce cząstek elementarnych. Jeżeli za jednostkę masy będziemy przyjmować mc=1 GeV, to stała sprzężenia piszemy poprzez stałą grawitacji G, stałą Planka kreśloną i prędkość światła, a także w zależności od masy źródła pola grawitacyjnego M, co w takowej sytuacji:
co porównując z stałą sprzężenia oddziaływania elektromagnetycznego . Dla mas zbliżonych do masy Planka . Dwie punktowe masy o masach Plancka oddalone od siebie o długość Plancka będą miały energię równą energii spoczynkowej ciała o masie spoczynkowej M.
Parametry oddziaływań w przyrodzie (Mc=1 GeV) W naszej tabeli przedstawimy wszystkie oddziaływania w przyrodzie grawitacyjne, elektromagnetyczne, słabe, silne. A także przedstawimy bozony pośredniczące w tych oddziaływaniach, spin i parzystość, zasięg, stałe sprzężenia, przekrój czynny, czas życia.
Przekroje czynne na zachodzące reakcje Rozważmy reakcję, w której współuczestniczą dwa substraty a i b, wyniku której powstają dwa produkty c i d:
Miarą intensywności z jaką zachodzi dana reakcja jest przekrój czynny zachodzącej reakcji . Wiązka cząstek pocisku uderza w cząstki, które stanowią tarcze, czyli b, którego grubość jest dx, i koncentracja tych cząstek jest n. Strumień, która przechodzi przez tarczę definiujemy jako iloczyn koncentracji cząstek a i prędkości v, na jednostkę czasu:
Jeżeli przekrój czynny na zachodzenie reakcji jest σ, to prawdopodobieństwo zachodzenia reakcji jest σndx. A ilość reakcji zachodzącej w przekroju dx jest: φσndx. Prawdopodobieństwo, że reakcja będzie zachodziła jest W=φσ. Jednostką przekroju czynnego jest 1b=10m. Prawdopodobieństwo zajścia reakcji W wiedząc, że M jest to element macierzowy zachodzenia reakcji pomiędzy stanem początkowym, a końcowym stanem reakcji, co można otrzymać z rachunku zaburzeń (jest to całka mając funkcje falowe w stanie początkowym i końcowym zachodzenia reakcji z potencjałem zachodzenia reakcji), piszemy przez:
Jeżeli ρ przedstawia ilość stanów końcowych, co można zapisać ją jako pochodną dN/dE, tą wielkość zapiszmy w zależności od pędu i objętości danego układu badanego, w której zachodzi reakcja:
Będziemy przyjmować, że przekrój czynny liczony jest dla objętości V=1 i jednostkowej koncentracji cząstek n, wtedy pochodna przekroju czynnego czynnego względem kąta bryłowego w układzie środka masy jest:
Z definicji energii całkowitej dwóch produktów reakcji mamy , wtedy piszemy pochodną wielkości E względem wielkości p:
Przekrój czynny różniczkowy zachodzącej reakcji piszemy na podstawie wzoru i w sposób:
Jeżeli cząstki w stanie początkowym mają spiny s i s, a w stanie końcowym spiny s i s, wtedy liczba stanów dostępnych w stanie początkowym i końcowym jest:
Rezonanse podczas zderzenia cząstek i ich rozpady Średni czas zycia danej cząstki niestabilnej określamy jako odwrotność wielkości W . Gdy mamy doczynienia z rozpadami silnymi to τ jest niemierzalnie krótkie, i pod tym względem posługujemy się wielkością Γ, która jest szerokością (rozmyciem energii stanu podstawowego):
Rozmycie stanu podstawowego definiujemy jako pochodna liczby cząstek A względem czasu przez liczbę cząstek N pomnożonej ze znakiem ujemnej przez stałą kreśloną Plancka, z którego obliczymy liczbę cząstek A w zależności od czasu:
Jeżeli mamy kilka kanałów rozpadów, to szerokość energii rozmycia energii stanu podstawowego jest sumą rozmycia poszczególnych energii stanu podstawowych poszczególnych kanałów reakcji. Γ=ΣΓ. Stanu o dużej szerokości są to stany zwane rezonansami. Równość określa kształt rezonansu. Funkcja falowa stanu niestabilnego, którego częstotliwość kołowa jest , gdzie E jest to energia rezonansu o czasie życia :
Policzmy teraz transfcrmatę funkcji względem czasu:
Prawdopodobieństwo rezonansu utworzenia stanu z cząstek a i b jest wprost proporcjonalne do χ(E)χ(E), zatem na tej podstawie określamy wzorami:
Jak można zauważyć, przekrój czynny maleje do połowy swej wartości w przypadku wzoru , gdy zachodzi E-E=±Γ/2. Fala płaska jest sumą poszczególnych fal o różnych orbitalnych liczbach kwantowych , a b jest parametrem zderzenia, a "p" jest to pęd cząstki. Cząstki o liczbach kwantowych l do l+1 jest o kształcie pierścienia (przy założeniu, że jest to kreślona długość fali równej , który piszemy: