Prawa psychofizyczne w olfaktometrii Psychofizyka jest nauką zajmującą się zależnościami cech wrażeń zmysłowych od wielkości fizycznych lub chemicznych bodźców, które je wywołują. Za twórców psychofizyki są uznawani dwaj uczeni niemieccy – Ernst Weber (anatom, fizjolog i psycholog) i Gustav Fechner (fizyk i filozof).

W przypadku zmysłu węchu bodźcami są cząsteczki związków chemicznych (odorantów). Miarą wielkości bodźca jest stężenie wonnych zanieczyszczeń we wdychanym powietrzu, które kontaktuje się z receptorami nabłonka węchowego. Cechy odczuwanego zapachu są zwykle wyrażane w kategoriach rodzaju (stopień podobieństwa do znanych wzorców, np. różany, rybi, gnilny), jakości hedonicznej (np. bardzo nieprzyjemny, dość przyjemny, wyjątkowo przyjemny) i intensywności (np. bardzo słaby, wyraźny, mocny).

Ogólne prawa psychofizyczne Ogólnymi prawami psychofizycznymi są nazywane prawa dotyczące intensywności różnych wrażeń zmysłowych. Podstawowe znaczenie mają: logarytmiczne prawo Webera-Fechnera (1860)Za narodziny psychofizyki uważa się wydanie książki: , wyrażane równaniem:

gdzie: w – reakcja układu biologicznego (wrażenie zmysłowe, np. intensywność zapachu), B – natężenie bodźca (np. stężenie odoranta), B0 – wartość początkowa natężenia bodźca (próg percepcji, np. w:próg węchowej wyczuwalności), ln – logarytm naturalny

potęgowe prawo Stevensa (1957)W roku 1957 ukazał artykuł: ,

wyrażane równaniem:

gdzie: I – wielkość bodźca wywołującego wrażenie Ψ(I) – psychofizyczna funkcja, opisująca zależność subiektywnie odbieranej siły wrażenia od wielkości bodźca a – wykładnik potęgowy, różny dla różnych zmysłów k – współczynnik proporcjonalności, zależny od rodzaju bodźców i stosowanych jednostek miar

Od chwili opublikowania w 1957 roku wyników badań Stevensa, nie rozstrzygnięto, które z równań lepiej opisuje zależność siły wrażenia od wielkości bodźca. W zakresie wrażeń o średniej sile obie funkcje mają podobny przebieg (różnice trudno jednoznacznie wykazać ze względu na niewielką precyzję ocen siły wrażenia). W zakresie bodźców bardzo małych różnica jest istotna. Zgodnie z prawem Stevensa wrażenie przestaje być wyczuwalne, gdy wielkość bodźca zmierza do zera. Według prawa Webera–Fechnera wrażenie nie jest odbierane, gdy bodziec jest słabszy od określonej wartości progu percepcji.

Zależność intensywności zapachu od stężenia odorantów W dziedzinie olfaktometrii jest akceptowane stosowanie obu praw psychofizycznych, co wyrażono w normie europejskiej PN-EN 13725:2007W normie europejskiej PN-EN 13725: Norma wprowadza wyraźnie zróżnicowane oznaczeń bodźców progowych wyznaczanych zespołowo i indywidualnie, odpowiednio: cth i ITE (ang. Individual Threshold Estimate).. Symbole zgodne z normą zestawiono w tabeli poniżej z innymi oznaczeniami, stosowanymi w różnych obszarach psychofizyki oraz w olfaktometrii inżynierskiej – przed ustanowieniem normy.

+ Symbole stosowane w równaniach wyrażających prawa psychofizyczneOgólne prawa psychofizycznePrawo Webera-FechneraPrawo StevensaOlfaktometriaPrawo Webera-FechneraPrawo Stevensa Bodziec (Stimulus)B, S, II, ,ΦStężenie odorantaS, cS, cReakcja (Response)w, RΨ(I), φ Intensywność zapachuI, SI, S 1. stała empirycznaB0, S0, I0 a, n 1. stała empirycznaSPW, SPWW, cth, ITE n 2. stała empirycznakk 2. stała empiryczna k, kWk, kS Odniesione do badań olfaktometrycznych ogólne prawa psychofizyczne wyraża się zgodnie z normą jako: prawo Webera-Fechnera:

Prawo Stevensa:

Przebieg obu funkcji S = f (c) jest bardzo podobny, zwłaszcza w tym zakresie, w którym wrażenia są już wyraźne, ale jeszcze niezbyt mocne. Przez chmurę punktów doświadczalnych na wykresach (naturalny rozrzut wyników ocen intensywności zapachu jest duży) można przeprowadzić zarówno krzywą logarytmiczną, jak potęgową. W obu przypadkach uzyskuje się podobne współczynniki korelacji, co uniemożliwia stwierdzenie, które z praw jest lepiej spełniane. Nie wyklucza się, że zależność intensywności zapachu różnych związków, a zwłaszcza mieszanin odorantów, od ich stężenia w powietrzu powinna być opisywana z użyciem bardziej złożonych funkcji nieliniowych, które są poszukiwane.

W praktyce laboratoryjnej (olfaktometria i inne techniki analiz sensorycznych) powszechnie akceptowane jest logarytmiczne prawo Webera-Fechnera. Na jego podstawie opracowano procedury przygotowywania skal wzorców intensywności zapachu i serii rozcieńczeń próbek zanieczyszczonych gazów w celu oznaczenia stężenia zapachowego.

Za modyfikację logarytmicznego prawa Webera-Fechnera uznaje się zależność odnoszącą się do zakresu stężeń odorantów bezpośrednio otaczającego wartość grupowego progu wyczuwalności (cth±s):

gdzie: c – stężenie odoranta, %TAK – udział osób, które wyczuwają zapach, a, b – parametry prostej %TAK = f(log c), wykreślanej dla zakresu 16–84% odpowiedzi TAK. Przyjęto, że w pobliżu grupowego progu udział osób wyczuwających zapach jest wprost proporcjonalny do względnej zmiany siły bodźca węchowego (analogicznie jak intensywność zapachu).

Z innej modyfikacji równania Webara-Fechnera korzysta się wyznaczając stężenie zapachowe tzw. metodą ekstrapolacyjną. Ocenia się poziomy intensywności zapachu próbek pobranych ze strumienia badanych gazów (stężenie cod,0), a następnie rozcieńczanych czystym powietrzem w różnym stopniu (Z). Pomiary umożliwiają wyznaczenie: liczbowej wartości współczynnika kW, czyli współczynnikiem kierunkowym prostej:

wartości stopnia rozcieńczenia próbki, po którym jest osiągany próg wyczuwalności (50% TAK):

Równanie prostej S = f(log Z) wynika z zależności:

.

Próg wyczuwalności zapachu Progi wyczuwalności czystych związków chemicznych Próg węchowej wyczuwalności związku chemicznego to stężenie, przy którym zapach staje się wyczuwalny. Zanieczyszczoną próbkę powietrza można wówczas odróżnić węchem od próbki powietrza czystego. Ze względu na zmienność wrażliwości węchu przyjęto, że próg odpowiada sytuacji, gdy prawdopodobieństwo poprawnego wskazania próbki zanieczyszczonej wynosi 0,5. Rozpoznanie zapachu jest możliwe po około dziesięciokrotnym zwiększeniu stężenia związku w powietrzu (zob. Próg rozpoznania zapachu).

Dostępne w piśmiennictwie wartości progów wyczuwalności są bardzo zróżnicowane, co ilustrują poniższe przykłady,zaczerpniętymi z obszernego opracowania J. Amoore’a. Amoore zgromadził źródłowe dane z lat 1909-1983, dotyczące kilkuset związków występujących w atmosferze przemysłowej. Celem pracy było określenie możliwości uznawania zapachu za sygnał alarmowy, ostrzegający o zagrożeniu chemicznym.

Nazwa związkuMasa mol. [g/mol]Wzór sumarycznyLiczba danych źródłowychPróg – średnia geom. [ppm]śr. geom./SDśr. geom.*SD Siarkowodór34,1H2S260,0080,00540,0122 Amoniak17,0NH3135,202,610,4 Ozon48,0O360,0450,0240,0855 Dwusiarczek węgla76,1CS260,110,0580,209 Kwas mrówkowy46,0HCOOH949,025,893,1 Metanol32,0CH3OH1710050200 Metanotiol48,1CH3SH100,0020,00080,0032 Metyloamina31,1CH3NH253,200,714,7 Cyjanowodór27,0HCN50,580,31,1 Etanol46,1C2H5OH1884,046,7151 Etanotiol62,1C2H5SH130,0010,000380,0015 Aceton58,1(CH3)2CO2813,08,1320,8 Trimetyloamina59,1(CH3)3N40,00040,00030,0006 Dietyloamina73,1(C2H5)2NH70,1300,0450,38 Pirydyna79,1C5H5N250,1700,120,24 Chlorobenzen 112,6C6H5Cl80,6800,431,09 Nitrobenzen123,1C6H5NO2150,0180,010,031 Benzen78,1C6H62312,07,519,2

Zestawienie ma charakter orientacyjny. Dotyczące poszczególnych związków dane źródłowe są bardzo zróżnicowane (SD – odchylenie standardowe średniej geometrycznej). Jest to konsekwencją stosowania – w ubiegłych latach – różnych procedur pomiarowych lub odczynników o niepotwierdzonej czystości (niezbędna dokładność analiz jest trudna do osiągnięcia nawet obecnie).

Od roku 2003 w Europie oznaczenia indywidualnych i zespołowych progów wyczuwalności zapachu są wykonywane zgodnie z normą EN 13725 (PN-EN 13725:2007) metodą olfaktometrii dynamicznej, w Japonii – metodą rozcieńczeń statycznych (testy trójkątowe). Wyniki, uzyskiwane z użyciem obu technik, są podobne. W czasie badań wykonywanych metodą olfaktometrii różnicowej dynamicznej grupa osób wielokrotnie porównuje zapach strumienia powietrza zawierającego różne – znane – ilości badanego zanieczyszczenia z zapachem jednego lub dwóch (test "parzysty" lub "trójkątowy") strumieni powietrza czystego. Zadaniem oceniających jest wskazanie, który z porównywanych strumieni zawiera odorant.

Zgodnie z PN-EN 13725 indywidualna wrażliwość węchu jest określana statystycznie, na podstawie średniej geometrycznej ze zbioru 10-20 kolejnych wyników pomiarów progu wyczuwalności (symbol ITE –Individual Threshold Estimate), wykonywanych w czasie kilku sesji. Określa się charakterystyczny dla badanej osoby zakres zmienności progu pod wpływem zmian nastroju i okoliczności zakłócających percepcję (np. hałas, zdenerwowanie itp.).

Próg wyczuwalności zapachu związku chemicznego – oznaczany symbolem cth (th – ang.threshold; „próg”) – jest średnią geometryczną z określonej liczby wartości ITE. Mogą to być wartości „grupowe” lub „zespołowe”. Pojęcie „zespół” odnosi się do grupy osób, które mają podobną wrażliwość węchu na zapach n-butanolu. Muszą spełniać kryteria selekcji, określone w normie (średnia z ITEn-butanol w zakresie 20-80 ppb, odchylenie standardowe nie większe od wartości wskazanej w normie).

Percepcja zapachu mieszanin odorantów Próg wyczuwalności zapachu mieszanin Zestawienia wiarygodnych wartości cth [ppm] czystych związków chemicznych nie umożliwiają przewidywania zapachu ich mieszanin z innymi związkami. W mieszaninach odorantów występują tzw. interakcje węchowe (wzajemne wzmocnienie, osłabienie lub maskowanie). Ogranicza to możliwości wykorzystywania węchu jako "osobistego urządzenia", ostrzegającego przed zagrożeniem chemicznym.

Szczególnym rodzajem interakcji jest współdziałanie dwóch rodzajów substancji bezwonnych, które mogą wywoływać wrażenie węchowe, jeżeli występują w powietrzu równocześnie (Z. Zou i L.B. Buck, 2006).

Badania rodzajów interakcji węchowych są prowadzone od bardzo dawna, jednak dotychczas nie doprowadziły do wyjaśnienia mechanizmu tych procesów.

Obiektami badań doświadczalnych są najczęściej próbki powietrza zawierającego zaledwie dwa lub trzy rodzaje odorantów, takie jak: siarkowodór-amoniak-metyloamina, cykloheksan i cykloheksanon, aceton-kwas octowy-octan etylu i inne. Tabela poniżej ilustruje wielokrotnie opisywane zjawisko, że związki czyste mają niższy próg wyczuwalności, niż związki z domieszkami (progi oznaczano metodą ekstrapolacyjną (nie zgodną z PN-EN 13725).

OdorantyProporcja składników mieszaniny (molowo)Grupowy próg wyczuwalności cth Cykloheksanczysty składnik 1 154 ppm Cykloheksan-cykloheksanon (mieszanina 1)98 : 2 546 ppm Cykloheksan-cykloheksanon (mieszanina 2) 95 : 5229 ppm Cykloheksan-cykloheksanon (mieszanina 3)86 : 14 164 ppm Cykloheksanonczysty składnik 2 10 ppm Modele interakcji węchowych Modelami interakcji węchowych są nazywane równania empiryczne, które opisują zależność intensywności zapachu powietrza zawierającego mieszaniny zanieczyszczeń od: intensywności zapachu, który wywołałyby składniki mieszaniny, gdyby występowały pojedynczo (modele psychologiczne), stężeń składników mieszaniny i ich psychofizycznych charakterystyk (modele psychofizyczne).

Żaden z licznych opracowanych modeli nie ma charakteru ogólnego.

Percepcyjne modele interakcji

Percepcyjne modele interakcji wiążą intensywność zapachu mieszaniny (SAB) i jej składników występujących pojedynczo (SA, SB).

Kilka przykładów zamieszczono w tabeli, w której: k, αw, αu – stałe empiryczne, charakterystyczne dla danej pary A+B).

LpModelAutorzy 1SAB = (SA2 + SB2 + 2 SA SB cos αw)0,5Zwaardemaker 1908 (sumowanie wektorowe) 2SAB = k (SA + SB) Berglund, Berglund i Lindvall 1971 3SAB = (SA2 + SB2)0,5Patte i Laffort 1979 4SAB = SA + SB + 2 cos αu × (SA · SB)0,5 Patte i Laffort 1979 (model U)