Część niniejszą książki poświęciłem hipnozie oraz sugestii, starając się dostrzec do najbardziej miarodajnych źródeł informacji. Nie poświęciłem praktyce hipnozy tyle czasu, ile mógłbym i pewnie ile powinienem, aby uczciwie opisać to w książce, do czego się przyznaję. Moje doświadczenia w tym temacie mówią mi jednak, że znaczenie hipnozy oraz jej prawdziwy obraz jest w większości ludzkich umysłów znacznie przekształcony i przeceniony. Hipnoza owszem, jest intrygująca, zawiera w sobie pewien potencjał medyczny, przynajmniej dla pewnej części ludzi, podatnych na sugestię, można też skorzystać z autohipnozy, aby poprawić swoje wyniki lub skuteczność uczenia się.

Kiedyś byłem dosłownie pochłonięty ideą reinkarnacji i możliwościami, jakie rzekomo hipnoza daje pod względem regresji do poprzednich wcieleń. Próbowałem nawet kiedyś ją stosować, aby wywołać w sobie te regresje. Jednakże współczesna psychologia zgadza się co do tego, że opisywane przeżycia są w rzeczywistości wymysłem umysłu, który w trakcie “transu” hipnotycznego jest skłonny do konfabulacji, niczym nieskrępowane małe dziecko bawiące się lalkami lub samochodzikiem. Możliwość zaszczepiania wspomnień jest tak dalece realna, że doprowadziła kiedyś do bezprecedensowych procesów, w których dzieci pod wpływem sugestii psychologów i prawników oskarżały rodziców o molestowanie i satanistyczne praktykiWitkowski, T. "Zakazana psychologia." Pomiędzy szarlatanerią a nauką. Tom 1. (2009).. Nasze wspomnienia nie są trwałe, pamięć nie jest jak dysk twardy, a mózg lubi płatać nam figle, dlatego nie możesz mieć pewności, że wszystko to, co pamiętasz, było realne, chociaż niektóre np. traumatyczne wydarzenia, które naprawdę się nie odbyły, mogą nawet wywołać syndrom stresu pourazowego, na co cierpieli ludzie twierdzący, że zostali uprowadzeni przez kosmitówClancy, Susan A., et al. "Memory distortion in people reporting abduction by aliens." Journal of abnormal psychology 111.3 (2002): 455..

Hipnoza więc niekoniecznie wspomaga pamięć a na pewno nie prowadzi do wspomnień o wcześniejszych inkarnacjach, więc nikt poważny nie stosowałby jej do tego celu i nie uważał, iż jest ona dowodem na słuszność idei reinkarnacji. Mimo to istnieje kilka sugestywnych przykładów, które skłaniają nas do zastanowienia się, czy jedno życie rzeczywiście nie ma wpływu na jakieś kolejne, kilka z nich opisał choćby profesor psychiatrii Ian Stevenson w swoich Twenty Cases Suggestive of Reincarnation (która miała także swoje wydanie w języku polskim) oraz w kilku późniejszych publikacjach na ten tematStevenson, Ian. Twenty cases suggestive of reincarnation. University of Virginia Press, 1980..

Zastanawiałem się też, w jakim stopniu sugestia ma związek z przeżyciami z pogranicza śmierci, w skrócie NDE, szeroko rozpowszechnionymi chyba głównie dzięki pracy dr Raymonda Moodyego. Nie odważę się jednak napisać na ten temat. W moim mniemaniu problem ten jest trywialny, a zjawiska towarzyszące stanom bliskim śmierci można wyjaśnić bez uciekania się do tworzenia pozazmysłowych światów. Znam relacje przynajmniej kilku ludzi po tych doświadczeniach, których przekaz różnił się znacząco od szumnego przekazu dr Moodyego w jego książce Życie po Życiu i dalszych jej kontynuacjach. Uważam, że znacznie lepiej jest spojrzeć własnej śmiertelności w oczy niż uciekać przed lękiem w stosunku do śmierci w stronę religii i takich spraw jak NDE. Śmierć jest końcem. Kropka. Period.

Czym naprawdę jest hipnoza?

W 1778 roku przyjechał do Paryża pierwszy prawdziwy hipnotyzer, Franz Anton MesmerWilliamson, Ann. "History of hypnosis." The handbook of contemporary clinical hypnosis: Theory and practice (2012): 31-40.. Mimo swoich naiwnych poglądów, mówiących o tajemniczym płynie krążącym w ludzkim ciele i wszechświecie, którego zakłócanie jest przyczyną ludzkich dolegliwości i kosmicznych problemów, uzdrawiał on swoich pacjentów używając wpierw magnesów, potem dłoni, za pomocą których kreślił w powietrzu wyobrażone kręgi regulując przepływ nieistniejących w ludzkim ciele cieczy. Musiała to być zaiste widowiskowa terapia: pacjenci siedzący wokół wanny wypełnionej wodą na powierzchni której pływały małe opiłki żelaza, unoszone jedynie powierzchniowym napięciem płynu. Pacjenci, którzy stykają się kolanami, aby ich wewnętrzny fluid mógł swobodnie przepływać przez pory w skórze. Chore części ciała stykały się ze sterczącymi z wanny metalowymi prętami. W tle grała muzyka, niepośledniej urody asystentki zapewniały zaspokojenie wszelkich potrzeb dotykowych, co niektóre znerwicowane pacjentki musiało przyprawiać o konwulsje.

Mesmer wkraczał w którymś momencie terapii, przyodziany w purpurowy płaszcz, dzierżąc w dłoni wielkie, magnetyczne berło, niczym król z podrzędnego filmu fantasy. Wieńczył terapię przesuwając owym urządzeniem nad ciałami kobiet, ich twarzami, brzuchem i piersiami. W podobnej sytuacji może dojść do psychosomatycznego wyzwolenia tłumionego popędu seksualnego i czasem zdarza się np. w klasztorach żeńskich, gdzie praktykowany jest celibat, w każdym razie znane są tego opisy z przeszłości.

Bardzo głośne i wyraziste reakcje pacjentek Mesmera nie były przekonującym argumentem dla komisji królewskich, które kwestionowały skuteczność terapii i istnienie fluidalnych energii w ciele ludzkim. Mimo to wzrastała jego popularność, a potem popularność jego następców, którzy wzbogacali teorie Mesmera o inne dziwne sprawy, jak choćby o zakwestionowaną obecnie frenologię, czyli połączenie cech charakteru z określonym kształtem czaszki, zwłaszcza niektórymi wypukłościami i wgłębieniami.

W latach 40. XIX wieku, czyli jakiś czas przed wprowadzeniem chemicznej narkozy, zamieszkały w południowych Indiach lekarz John Esdaile przeprowadził kilkaset operacji, podczas których za znieczulenie służył tzw. “mesmeryczny sen”. Nieco wcześniej portugalski kapłan i lekarz José Custudio di Faria równieży wykorzystywał hipnozę w ten sposób, tyle, że jako pierwszy zwrócił uwagę, że idee magnetyzmu postulowane przez Mesmera to zwykła fikcja, a za sen pacjentów odpowiada sugestia. Nakazywał po prostu swoim pacjentom by zamykali oczy i zapadali w sen, nie bawiąc się w całą teatralną gestykulację i widowiskowe otoczenie.

Wkrótce więc pojawiło się pojęcie hipnotyzm, którego użył w 1841 roku inny lekarz, James Braid. Jego nazwa stanu hipnozy zainspirowana została przez greckiego boga snu Hypnosa. Braid wprowadzał swoich pacjentów w trans nakazując im wpatrywanie się w jaskrawe światło. Cała magnetyczna otoczka Mesmera nie była już potrzebna, a nawet była coraz częściej ośmieszana w obliczu nowej wiedzy dotyczącej elektryczności i anatomii człowieka.

W późniejszym okresie, już na przełomie XIX i XX wieku, rywalizowało ze sobą dwóch lekarzy, francuski neurolog Jean Martin Charcot i profesor uniwersytetu w Nancy Hipolit Bernheim, prezentujący nieco inne widzenie hipnozy. Charcot utożsamiał hipnozę z epilepsją (czyli ówczesną histerią). W jego eksperymentach brały udział kobiety dotkniętą epilepsją, czyli pewnie w wielu przypadkach niezaspokojone seksualnie i emocjonalnie damy. Bernheim wyrażał swoimi poglądami nieco bardziej współczesny trend, oddzielał hipnozę od histerii koncentrując się na sugestii werbalnej i poświęcając uwagę innym dolegliwościom.

Wraz z początkiem XX wieku rozpowszechniły się w Europie inne formy terapii i medycyna coraz szybciej się rozwijała. Dlatego zainteresowanie hipnotyzmem znacznie spadło, a hipnoterapeuci mieli mniej i mniej pacjentów. Gdy wkrótce potem Freud spłodził psychoanalizę, hipnoza została zapomniana.

Nowoczesną hipnoterapię rozwinął chyba Amerykanin, Milton Erickson żyjący w latach 1901-1980. Proponował hipnotyzerom, aby zamiast rozkazujących form “będziesz” stosowali zwroty w stylu “możesz”, co jest dziś wykorzystywane. Erickson cierpiał bóle z powodu choroby Heinego-Medina, które kontrolował stosując autohipnozę. Miał niezwykle elastyczne podejście do tematu twierdząc, że nie ma nieodpowiednich pacjentów, są jedynie mało elastycznie hipnoterapeuci.

Podejście Ericksona do hipnozy daje szczególny przedsmak tego, czym jest sugestia i jak dalece zawoalowane mogą być sugestie hipnotyczne. Derren Brown w książce Sztuczki umysłu przytacza anegdotę, przedstawiającą rozmowę Ericksona z dwunastolatkiem, który w nocy moczył łóżko. Erickson rozmawiał z nim sam na sam, w cztery oczy, rozwodząc się nad koordynacją mięśni niezbędną do uprawiania sportów, jakie uprawiał jego młody pacjent i jego brat. Dokładne opisy automatycznych konfiguracji mięśni, jakimi raczył Erickson tego chłopaka, stanowiły ukrytą sugestię hipnotyczną, którą stosował jeszcze przez cztery sesje, po których chłopak przestał się moczyć. W innym, podobnym przypadku powiedział tylko publicznie rodzicom w obecności chłopca, że jest oczywistym, iż się moczy, ponieważ ma dopiero dziewięć lat, z całą pewnością jednak przestanie, gdy stanie się dużym dziesięciolatkiem. W dniu 10. urodzin sugestia odniosła skutek.

Podobne anegdoty, mimo, że zachwycają, zwykle ubarwione są znacznie i przyozdobione, przez co nie do końca prawdziwe. Nie przeszkadza to niektórym szkołom hipnoterapii postericksonowskiej i wyrosłej z tego pnia NLP, czyli Programowaniu Neurolingiwstycznemu, na nauczanie za pomocą takich właśnie, niesprawdzonych anegdot. Skuteczność tych metod opiera się prawie wyłącznie na historyjkach, z pominięciem rzetelnych dowodów i doświadczeń, które po prostu nie istnieją. Pojawia się więc problem, aby oddzielić ziarno prawdy od plew fikcji, tym bardziej, że dowiedziono Ericksonowi, iż nie zawsze sporządzał rzetelne sprawozdania swoich sesji terapeutycznych. W zabawny sposób swoje wątpliwości co do skuteczności terapii Ericksona wyraził choćby Peter McCue, komentując analizę pewnej wypowiedzi Ericksona do jego córki: “To żelastwo, które nosisz w ustach jest strasznie niewygodne i nieźle się namęczysz, żeby do niego przywyknąć”, że współczesny badacz w tym zdaniu dostrzeże tylko fakt, że osoba nosząca aparat namęczy się, zanim się do niego przyzwyczai, natomiast zwolennicy Ericksonizmu widzieli w tym sugestie hipnotyczne.

Aby przeprowadzić dziś rzetelne testy jego terapii, które spełniałyby wymogi współczesnej, nieubłaganej metodyki, należałoby wskrzesić jakiegoś charyzmatycznego hipnoterapeutę, gdyż dzisiejsi związani z tym ludzie zwykle są charyzmy pozbawieni.

Porzućmy ten przydługi wstęp i zakończmy go ubolewaniem nad faktem, że magiczna otoczka, jaka otaczała Ericksona była i wciąż jest pożywką dla późniejszych zwolenników NLP, często równie zagorzałych i ortodoksyjnych oraz zaślepionych własną ignorancją jak wyznawcy religii. Odwrócona od hipnozy uwaga została skierowana na inne, fałszywe formy terapii. Wniosek jednak pozostał ten sam: hipnoza nie jest skuteczna dzięki dosłownie wypowiadanym, skomplikowanym formułom, skrupulatnie zapisanym w podręcznikach dotyczących sugestii. Hipnoza jest skuteczna, ponieważ zahipnotyzowana osoba w nią wierzy.

Współczesne spojrzenie na hipnozę

Jak pewnie słusznie zwróciłeś uwagę, spora część tej książki jest próbą obalenia mitów dotyczących jakiegoś aspektu mentalizmu, wyrosłych na drodze popularności telewizyjnych seriali i skłonności ludzi do wiary w anegdoty oraz tabloidowe historyjki. No bo czym w zasadzie jest hipnoza? Zwykle wyobrażamy sobie, że hipnotyzer jest osobą, która posiada jakieś szczególne zdolności, dzięki którym wprowadza ludzi w trans, choćby na scenie i nakazuje im, aby udawali, że uprawiają seks z miotłą lub masturbują mikrofon. Taka osoba jest zahipnotyzowana w naszym rozumieniu. Albo gdy wyznawcy dziwnej sekty religijnej popełniają masowe samobójstwo możemy stwierdzić, że byli zahipnotyzowani, choć jednocześnie powszechny jest pogląd, że nie można w czasie transu hipnotycznego zrobić czegoś wbrew woli. Czy osobą zahipnotyzowaną są ludzie poddawani operacji bez narkozy, znieczuleni tylko siłą sugestii?