Ekman i O’Sullivan, badacze zajmujący się m.in. kłamaniem, sprawdzili niezliczoną liczbę różnych grup zawodowych prezentując im prosty test sprawdzający zdolność wykrywania kłamstwEkman, Paul, and Maureen O'Sullivan. "Who can catch a liar?" American psychologist 46.9 (1991): 913.. Test ten polega na obserwowaniu nagrań dziesięciu kobiet, które twierdzą, że oglądają właśnie jakiś przyjemny krajobraz. Te kobiety są pielęgniarkami i tylko połowa z nich rzeczywiście spogląda na przyjemny widok. Pozostałe pięć z nich patrzy na makabryczne obrazy medyczne. Jednocześnie stara się kłamać, że jest inaczej.
Jak udało się ustalić badaczom, praktycznie wszystkie badane grupy zawodowe osiągnęły stopień wykrywania kłamstwa równy lub tylko nieznacznie wyższy, od zupełnie losowego zgadywania. Wyjątek stanowiły Służby Specjalne USA. Jak ustalił Ekman, niektórzy członkowie (około połowy) tych służb potrafili rozpoznać oszustwo z dokładnością 70%. Jedna trzecia osiągnęła wynik powyżej 80%. Ponieważ jednym z zadań służb specjalnych jest obserwacja tłumów i ochrona ważnych osobistości, możliwe że nauczyli się oni w ten sposób wyłapywać emocje świadczące o negatywnych zamiarach. Byłby to dobry predyktor wykrywania kłamstwa.
Ekman wraz z Frankiem O’Sullivanem wykazali też w późniejszych doświadczeniach, że skuteczne wykrywanie kłamstwa nie jest domeną samych Służb Specjalnych. Potrafią to też robić nieliczni psychologowie i pracownicy związani z egzekwowaniem prawa. Jest to jednak umiejętność rzadkaEkman, Paul, Maureen O'Sullivan, and Mark G. Frank. "A few can catch a liar." Psychological science 10.3 (1999): 263-266.. Powtórzę to po raz kolejny: większość ludzi nie potrafi wykryć kłamstwa lepiej, niż rzut monetą, a studenci i cywile radzą sobie tak samo dobrze, jak policjanci, detektywi, przeciętni psycholodzy i sędziowieAamodt, Michael G., and Heather Custer. "Who can best catch a liar?" Forensic Examiner 15.1 (2006): 6.. Jednocześnie spory odsetek ludzi jest przekonany, że potrafi wykryć kłamstwo bezbłędnie. Jak pokazują doświadczenia, można nauczyć się wykrywać oszustwa, jeśli poświęci się trochę czasu na praktykę, szczególnie na uważną naukę obserwacji mikroekspresji. Nigdy nie osiągniesz 100% skuteczności jak bohaterowie popularnych seriali (Mentalista, Magia kłamstwa), jednak dzięki zapoznaniu się z teorią z niniejszego podręcznika, przy odrobinie motywacji, będzie wykrywał kłamstwa tak skutecznie, jak robią to niektórzy psychiatrzy.
Wyszkoleni agenci Służb Specjalnych USA wykrywają kłamstwa lepiej niż wariograf. Urządzenie to zresztą nie jest tak dokładne, jak się często jeszcze sądzi. Wiele mitów dotyczących wykrywania kłamstwa powinno zostać obalonych - spróbuję to uczynić na łamach tej książki. Pierwszy moduł z serii opisuje różnorodne tematy, których znajomość w moim mniemaniu przyczynia się do lepszego zrozumienia istoty wykrywania kłamstwa. Zapraszam Cię do czytania. Jak coś zmyślasz, to rób to chociaż z talentem. (Jacek Kwiatkowski, "Rodzina zastępcza")
Kłamstwo u naczelnych Dobrego przykładu na obecność kłamstwa nawet tam, gdzie nie słyszy się słów, dostarczył przypadek pewnej gorylicy imieniem KokoA Conversation with Koko. Goryle są bardzo podobne do ludzi. Właściwie tylko szympansy są nam bliższymi krewnymi ze wszystkich istot, jakie współcześnie żyją na Ziemi. Parę ładnych milionów lat temu żyli nasi wspólni przodkowie, którzy wydali na świat potomstwo, którego dzieci dały początek zarówno późniejszym ludziom jak i współczesnym gorylom.
Koko jest wyjątkową gorylicą, bardzo wrażliwą i od małego wychowywaną przez ludzi. Goryle nie są w stanie mówić, ich struny głosowe pozwalają co najwyżej wydawać proste jęki i wrzaski. Nie oznacza to, że nie umiemy się z nimi porozumieć do pewnego stopnia. Koko bowiem nauczyła się języka migowego. Zna około tysiąca prostych słów, za pomocą których buduje nieskomplikowane zdania. W ten sposób porozumiewa się z opiekunami. Koko zdaje też sobie sprawę, gdy robi coś, co nie podoba się opiekunom. Podobnie jak ludzkie dzieci. Pewnego razu uszkodziła ona umywalkę w swojej klatce. Goryle są bardzo silnymi zwierzętami, Koko właściwie wyrwała tę umywalkę, gdy nie było w pobliżu ludzi. Ponieważ gorylica jest znana ze swojego zamiłowania do kotów, które lubi przytulać i bawić się z nimi, powiedziała opiekunowi, który widząc co się stało nie krył zdenerwowania, że zrobił to kot.
Koko skłamała. Sugeruje to, że problem kłamania jest znacznie starszy niż gatunek ludzki. Ludzie jednak podchodzą do niego w sposób bardzo swobodny, w zależności od kontekstu kultury.
Kłamstwo a aktorstwo Pozwalając Lolicie studiować aktorstwo zgodziłem się, błogi bałwan, żeby ćwiczyła się w sztuce kłamstwa. Okazało się bowiem, że studia te nie polegały tylko na rozstrzyganiu takich kwestii jak ta, wokół czego obraca się zasadniczy konflikt w „Heddzie Gabler” albo gdzie w „Miłości pod lipami” szczytuje akcja, bądź też na analizowaniu nastroju dominującego w „Wiśniowym sadzie”; w rzeczywistości szło o to, żeby się nauczyć mnie zdradzaćVladimir Vladimirovič Nabokov, przeł. Michał Kłobukowski: Lolita: powieść. Kraków: DaCapo, 1997, s. 183. Zastanówmy się nad problem kłamstwa od strony psychologiczno-aktorskiej, co jest ciekawsze dla kogoś, kogo interesuje psychika ludzka i możliwość wykrywania kłamstwa. Jest to ciekawsze o tyle, że nie wiąże się z samym komunikatem, ale z nadawcą i formą przekazu kłamstwa.
Zdolni aktorzy udają emocje i tworzą postacie oparte na oszustwie, by wywrzeć jak najlepsze wrażenie na widzu. Parę lat temu powstał ciekawy serial Magia kłamstwa, w którym ekscentryczna postać naukowca zajmującego się emocjami i mimiką człowieka odkrywa rozmaite kłamstwa i kryjące się za nimi przekręty. Postać ta wzorowana była na istniejącym naprawdę Paulu Ekmanie, prekursorze nauki o sposobie wyrażania emocji. Ponieważ wiedza, którą zgromadził jest niezbędną podstawą przy wykrywaniu kłamstwa, będę o nim wspominał wielokrotnie.
We wspomnianym serialu tytułowy bohater, dr Lightman, obserwuje mowę ciała i mimikę, szczególnie mikroekspresje, by zdemaskować oszustwa. Robi to bardzo sprawnie, sprawniej niż jest to możliwe w rzeczywistości. Chociaż Paul Ekman podsuwał producentom pomysły i prowadził z nimi konsultacje naukowe, serial i tak jest przerysowanyIle prawdy jest w Magii Kłamstwa?. Mimo to ogląda się go dość przyjemnie.
Wspominam o tym serialu dlatego, ponieważ wyraźnie obrazuje on problem prawdziwości fikcji. Nie sposób stwierdzić, czy fikcja to kłamstwo. Aktorzy zdecydowanie oszukują - pierwszy raz, gdy udają emocje, mimiki, mowę ciała. Drugi raz - gdy przerysowują realne możliwości oceny prawdomówności, robiąc z głównego bohatera prawdziwego herosa. Ponieważ jednak mamy do czynienia z fikcją filmową, nie możemy stwierdzić, że jest to kłamstwo. Tym bardziej nie sposób oceniać tego z perspektywy moralności. Nawet, jeśli rzeczywiście jesteśmy oszukiwani.
Dotarliśmy tutaj do innego ciekawego aspektu nie tylko kłamstwa, ale komunikatu w ogóle. Aktorzy bowiem przekazują treść swojej postaci nie tylko jako słowa. Używają też wyćwiczonej mowy ciała, gestów i tonu głosu.
Niektórzy ludzie mogą odnieść wrażenie, że najważniejszą częścią komunikatu są słowa. Tak jednak nie jest. Za pomocą samych słów komunikacja jest dość blada i łatwo przekonać się o tym rozmawiając z kimś przez komunikator internetowy. Oprócz słów rozmawiamy także za pomocą zmian tonacji głosu, czyli z pomocą kanału wokalnego - to około 38% komunikat. Niektóre języki, np. chiński, są szczególnie trudne, ponieważ te same słowa mają różne znaczenie w zależności od wypowiadanego tonu. Największa część komunikatu dociera do nas poprzez wzrok. To głównie mowa ciała, mimika twarzy pokazująca emocje rozmówcy, uniwersalna dla wszystkich ludzi, a po części nawet dla naszych krewnych naczelnych, szympansów, goryli etc.
Nasz system pozawerbalnego przekazywania treści jest bardzo rozbudowany, znacznie bardziej skomplikowany niż język i same słowa. Paradoksalnie jednak dzięki tej zależności wykrywanie kłamstw jest w ogóle możliwe. To głównie obserwacja mowy ciała i mimiki twarzy, np. mikroekspresji, których nie sposób kontrolować, daje możliwość wychwycenia oszustwa i przecieku prawdy. Także wariografy, znacznie mniej skuteczne, niż się powszechnie sądzi, tak naprawdę nie wykrywają kłamstwa. Monitorują jedynie pewien rodzaj aktywności, który towarzyszy u niektórych ludzi przeświadczeniu o tym, że nie mówią oni prawdy.
Dla potrzeb każdego, kogo interesuje praktyczny wymiar wykrywania kłamstwa, definicja oszustwa oparta właśnie na przeświadczeniu badanego o tym, że kłamie, jest wystarczająca. Nieświadomie wiele decyzji podejmujemy posługując się implikacjami wynikającymi z tej definicji kłamstwa. Na podstawie obserwowanych odczuć i emocji, zarówno u siebie jak i innych, dokonujemy większości wyborów. Trochę dowodów przemawia za tym, że układ emocjonalny jest u ludzi nadrzędny w stosunku do układu racjonalnego myślenia. Jeżeli jest tak w istocie, a potwierdza to kilka doświadczeń neurologicznych, tym bardziej sprzyja to wykrywaniu kłamstwa. To dlatego, że nasze opinie o prawdomówności najprościej oprzeć na ruchach rozmówcy i jego mimice, które wynikają z ukrywanych emocji.
Można by tutaj pokusić się o hipotezę o tym, że osoby lepiej wykrywające kłamstwo charakteryzują się wyższą inteligencją emocjonalną. Nie wiadomo, czy jest tak w rzeczywistości. Nie będziemy roztrząsać tego problemu. Nie chciałbym też zanudzać Cię niekończącym się ciągiem przypuszczeń i hipotez, więc na tym poprzestanę. Zajmijmy się przez chwilę emocjami.
Kłamstwo i emocje Samo kłamanie często wiąże się z emocjami, ponieważ zwykle używamy kłamstw w sytuacjach emocjonalnych. Jeżeli emocje te nie są zbyt silne, może wystąpić efekt pobudzenia, wzmacniający sprawność kłamcy. To ciekawy psychologiczny mechanizm, pojawiający się w wielu sytuacjach życiowych, nie tylko w przypadku oszustw. Udowodniono np. że u wielu ludzi słuchanie muzyki delikatnie poprawia nastrój wzbudzając pozytywne emocje, co może tymczasowo zwiększyć wyniki w testach kognitywnych, np. przy sprawdzaniu ilorazu inteligencji o kilka punktów. Za pomocą muzyki można przekazywać, a więc wzbudzać emocje. Działa tak tylko naprawdę dobra muzyka, lub ten rodzaj muzyki, którzy osobiście lubimy. W badaniach skuteczne okazały się utwory Mozarta, ale należy podkreślić, że potrafiły poprawić zdolności kognitywne tylko na pewien krótki okres, nie trwale. Trwały efekt Mozarta jest wciąż powielanym, psychologicznym mitem.
Jeżeli emocje przekroczą pewien punkt krytyczny, efekt pobudzenia maleje. To ważna wskazówka dla tych, którzy pragną nauczyć się sztuki wykrywania kłamstwa - gdy ktoś próbuje nas oszukać w sprawach związanych z wielkimi emocjami, kłamie mniej efektywnie. Czasem też łatwo wywołać w potencjalnym kłamcy silne emocje, choćby odpowiednimi pytaniami. Zwiększa to szansę, że zacznie on popełniać błędy. Zbyt silne emocje utrudniają kłamanie, co mogą wykorzystać osoby pragnące nauczyć się sprawnie kłamać. Napiszę o tym szczegółowiej nieco dalej.