Uzależnienia behawioralne: gry komputerowe, media społecznościowe, hazard – mechanizmy i konsekwencje Czym są uzależnienia behawioralne? Uzależnienia kojarzą się zwykle z alkoholem, papierosami czy narkotykami. Uzależnienia behawioralne to coś innego: dotyczą zachowań, a nie substancji. Człowiek może się uzależnić od czynności, która daje mu przyjemność lub ulgę, na przykład od grania w gry, korzystania z mediów społecznościowych czy hazardu.
W uzależnieniu behawioralnym osoba stopniowo traci kontrolę nad tym zachowaniem, poświęca mu coraz więcej czasu i myśli, mimo że pojawiają się negatywne skutki w szkole, domu czy w zdrowiu.
Mechanizmy uzależnień behawioralnych Wszystkie te uzależnienia działają na podobnych zasadach:
Aktywacja układu nagrody w mózgu Powtarzana czynność (na przykład wygrana w grze, nowy lajk, wygrany zakład) wywołuje przyjemne odczucia. Mózg zaczyna ich coraz bardziej pragnąć.
Wzmocnienia i losowe nagrody Gry czy aplikacje często dają nagrody w nieregularnych odstępach czasu: czasem wygrywasz, czasem nie. Taki mechanizm sprawia, że trudno przestać, bo liczysz na kolejną nagrodę.
Ucieczka od problemów Czynność staje się sposobem na ucieczkę od stresu, nudy, smutku, konfliktów w domu czy w klasie. Zamiast rozwiązywać problem, osoba sięga po kolejną godzinę gry albo przewijanie ekranu.
Stopniowa utrata kontroli Pojawia się trudność z przerwaniem zachowania, mimo postanowień typu: gram tylko pół godziny. Gdy nie ma dostępu do gry czy telefonu, pojawia się rozdrażnienie, złość, niepokój.
Gry komputerowe Gry komputerowe mogą rozwijać wyobraźnię, refleks, współpracę i logiczne myślenie. Problem zaczyna się, gdy granie staje się najważniejszą rzeczą w życiu.
Sygnały ostrzegawcze:
granie coraz dłużej, mimo że obiecywało się sobie, że to już koniec zaniedbywanie szkoły, obowiązków domowych, snu czy higieny myślenie prawie wyłącznie o grze, planowanie dnia pod rozgrywkę silne zdenerwowanie, gdy nie można zagrać kłamanie bliskim na temat czasu spędzonego przy grze
Konsekwencje nadmiernego grania:
pogorszenie ocen, brak koncentracji na lekcjach zmęczenie, bóle głowy, problemy ze snem, wady postawy ograniczenie kontaktów z rówieśnikami w realnym świecie zwiększone ryzyko agresji słownej lub konfliktów w domu
Media społecznościowe Media społecznościowe pozwalają utrzymywać kontakty, rozwijać zainteresowania i wymieniać się informacjami. Jednak ich konstrukcja nastawiona jest na to, by użytkownik spędzał w nich jak najwięcej czasu.
Mechanizmy wciągające:
lajki, komentarze i udostępnienia dają poczucie bycia zauważonym i akceptowanym przewijanie nieskończonego strumienia treści (feed) utrudnia przerwanie korzystania algorytmy podpowiadają treści, które najbardziej przyciągają uwagę porównywanie się z innymi może prowadzić do niezadowolenia z siebie
Skutki nadmiernego korzystania:
rozkojarzenie, trudność w skupieniu się na nauce skrócenie snu przez korzystanie z telefonu późno w nocy obniżenie poczucia własnej wartości przez porównywanie się z idealnymi zdjęciami innych większe narażenie na cyberprzemoc i niebezpieczne treści
Hazard Hazard to gry o pieniądze lub wartościowe nagrody, w których wynik zależy głównie od przypadku, a nie od umiejętności. Przykłady to zakłady bukmacherskie, ruletka, automaty do gier, loterie.
Coraz częściej elementy przypominające hazard pojawiają się w grach komputerowych, na przykład skrzynki z losową zawartością (loot boxy) lub mikropłatności.
Dlaczego hazard wciąga:
obietnica szybkiej wygranej i poprawy sytuacji finansowej silne emocje związane z ryzykiem mylne przekonanie, że można przewidzieć losowe zdarzenia próby odegrania się po przegranej, które prowadzą do jeszcze większych strat
Konsekwencje hazardu:
problemy finansowe, długi kłamanie bliskim na temat strat i grania napięcia i konflikty w rodzinie silny stres, poczucie winy i wstydu
Skutki uzależnień behawioralnych Choć nie chodzi tu o substancje chemiczne, skutki uzależnień behawioralnych są poważne i mogą przypominać skutki innych uzależnień.
Możliwe konsekwencje:
zdrowie psychiczne: lęk, obniżony nastrój, drażliwość, wybuchy złości zdrowie fizyczne: zmęczenie, bóle kręgosłupa i głowy, pogorszenie wzroku, brak ruchu nauka: gorsze oceny, brak koncentracji, zaległości relacje: konflikty w rodzinie, wycofanie z kontaktów z rówieśnikami przyszłość: ryzyko utrwalenia nawyków, które utrudnią funkcjonowanie w dorosłym życiu
Jak się chronić i gdzie szukać pomocy Nie każda intensywna gra czy częste korzystanie z internetu oznacza uzależnienie. Warto jednak dbać o równowagę i obserwować swoje zachowanie.
Co można zrobić:
ustalić jasne limity czasu na gry i media społecznościowe i ich przestrzegać robić przerwy, wyłączać urządzenia na noc dbać o inne aktywności: ruch, hobby offline, spotkania z ludźmi na żywo nie łączyć gier z wydawaniem prawdziwych pieniędzy bez pełnej świadomości, ile się wydaje zastanowić się, czy nie używasz gier lub internetu głównie do ucieczki od problemów
Warto szukać pomocy, gdy:
tracisz kontrolę nad czasem spędzanym w sieci lub przy grach zaniedbujesz szkołę, sen, jedzenie lub relacje z bliskimi czujesz silny niepokój, złość lub smutek, gdy nie możesz korzystać z urządzenia
Pomocy można szukać u:
rodziców lub innych zaufanych dorosłych wychowawcy, pedagoga lub psychologa szkolnego w poradniach zdrowia psychicznego i poradniach uzależnień
Wczesne zauważenie problemu i rozmowa z kimś dorosłym zwiększają szansę, że uda się odzyskać kontrolę nad swoim zachowaniem i korzystać z gier czy internetu w bezpieczny sposób.
Sprawdź, co umiesz!
Quiz Fiszki