Wypowiedzi o faktach, wartościach i powinnościach – jak je odróżniać Na lekcjach etyki często analizujemy różne zdania i wypowiedzi. Żeby dobrze o nich rozmawiać, trzeba umieć odróżniać wypowiedzi o faktach od wypowiedzi o wartościach i powinnościach.
Wypowiedzi o faktach Wypowiedź o faktach opisuje to, jak jest w rzeczywistości. Można ją sprawdzić: zmierzyć, policzyć, zaobserwować, porównać z dokumentami.
Przykłady: Na lekcji jest 25 uczniów. Dzisiaj pada deszcz. Piotr nie oddał pracy domowej na czas. Wczoraj mieliśmy sprawdzian z matematyki.
Takie zdania nie mówią, czy coś jest dobre czy złe. Po prostu opisują sytuację.
Wypowiedzi o wartościach Wypowiedź o wartościach wyraża ocenę: że coś jest dobre, złe, piękne, brzydkie, ważne, nieważne.
Przykłady: Kłamstwo jest czymś złym. Uczciwość jest ważniejsza niż dobra ocena. Pomaganie słabszym jest dobre. Wyśmiewanie innych jest okropne.
Takie zdania nie opisują tylko tego, jak jest. Wyrażają nasz stosunek do danej rzeczy lub zachowania.
Wypowiedzi o powinnościach Wypowiedź o powinnościach mówi o tym, co ktoś powinien lub nie powinien robić. Często pojawiają się w niej słowa: powinien, należy, trzeba, wolno, nie wolno.
Przykłady: Nie powinno się wyśmiewać innych. Należy oddawać pożyczone rzeczy. Trzeba mówić prawdę, gdy składa się ważne obietnice. Nie wolno niszczyć cudzej własności.
To nie jest tylko opis tego, co ludzie robią, ale wskazanie, jak ich zdaniem powinni postępować.
Jak je odróżniać w praktyce Możesz sobie zadać kilka pytań:
Jeśli zdanie opisuje to, co się wydarzyło lub co istnieje: Czy da się to sprawdzić w obserwacji lub dokumentach? Czy można to policzyć, zmierzyć, zaobserwować? To najpewniej wypowiedź o faktach.
Jeśli zdanie ocenia: Czy zawiera słowa typu: dobre, złe, ważne, piękne, okropne, niesprawiedliwe? To wypowiedź o wartościach.
Jeśli zdanie mówi, co ktoś ma robić: Czy pojawia się w nim: powinien, nie powinien, należy, nie należy, trzeba, wolno, nie wolno? To wypowiedź o powinnościach (normatywna).
Przykład analizy: „Karol zabrał nie swoją rzecz z szatni.” – fakt „To, co zrobił Karol, jest nieuczciwe.” – ocena (wartość) „Karol nie powinien był tego robić.” – powinność
Dlaczego to rozróżnienie jest ważne W etyce ważne jest, aby: widzieć różnicę między opisem sytuacji a jej oceną umieć oddzielić: co się wydarzyło, co o tym myślę, a co uważam, że powinno się stać jasno formułować swoje zdania: kiedy mówię o faktach, kiedy wyrażam ocenę, a kiedy stwierdzam powinność
Dzięki temu: dyskusja jest bardziej przejrzysta i uczciwa łatwiej jest zrozumieć, skąd biorą się spory (często kłócimy się nie o fakty, ale o wartości i powinności) możemy lepiej uzasadniać swoje stanowisko
Zapamiętaj Wypowiedzi o faktach opisują rzeczywistość – to, jak jest. Wypowiedzi o wartościach wyrażają ocenę – to, co uważamy za dobre lub złe. Wypowiedzi o powinnościach mówią o tym, jak ludzie powinni postępować. Umiejętność odróżniania tych trzech rodzajów wypowiedzi jest podstawą rozmowy o problemach moralnych.