Prawo naturalne, sumienie i cnoty kardynalne Wprowadzenie Na lekcjach etyki często pojawiają się trzy pojęcia: prawo naturalne, sumienie i cnoty kardynalne. Pomagają one zrozumieć, skąd biorą się normy moralne, jak je stosować w życiu i jak pracować nad własnym charakterem.
Prawo naturalne – co to znaczy Prawo naturalne to idea, że istnieją pewne podstawowe zasady moralne:
wynikające z samej natury człowieka, możliwe do poznania rozumem, obowiązujące wszystkich ludzi, niezależnie od kraju, epoki i religii.
Przykładowe zasady, które często łączy się z prawem naturalnym:
nie wolno bez powodu pozbawiać życia niewinnej osoby, nie wolno torturować i upokarzać ludzi, należy szanować cudzą własność, należy dotrzymywać umów, trzeba dbać o słabszych i bezbronnych.
Prawo państwowe (konstytucje, ustawy) może być lepsze lub gorsze. W historii bywało tak, że prawo pozwalało na niewolnictwo czy dyskryminację. Według zwolenników prawa naturalnego takie przepisy są niesprawiedliwe, bo sprzeczne z godnością człowieka. Odwoływanie się do prawa naturalnego było ważnym argumentem w walce o prawa człowieka.
Sumienie – wewnętrzny głos oceny Sumienie to zdolność człowieka do:
rozpoznawania, co jest dobre, a co złe, oceniania własnych czynów, odczuwania wyrzutów sumienia lub spokoju po podjętej decyzji.
Można powiedzieć, że sumienie to wewnętrzny sędzia, który:
przed działaniem podpowiada: tego nie rób, to jest niewłaściwe lub zachęca do dobra, po działaniu ocenia: zrobiłem dobrze lub zrobiłem źle.
Sumienia nie można „zobaczyć”, ale jego działanie odczuwamy w postaci:
niepokoju i wstydu, gdy zachowaliśmy się źle, ulgi i spokoju, gdy postąpiliśmy uczciwie, nawet jeśli było trudno.
Sumienie trzeba kształtować. Pomagają w tym:
rozmowy z mądrymi ludźmi, refleksja nad skutkami własnych czynów, poznawanie zasad moralnych (np. praw człowieka, zasad sprawiedliwości), gotowość do przyznania się do błędu.
Sumienie można też zagłuszać, gdy:
wielokrotnie powtarzamy złe zachowanie, usprawiedliwiamy wszystko: inni też tak robią, nic się nie stało, unikamy refleksji i rozmowy o własnych błędach.
Cnoty kardynalne Cnoty to trwałe dobre cechy charakteru, które ułatwiają postępowanie zgodnie z rozumem i sumieniem. Cnoty kardynalne (główne) to cztery podstawowe postawy, o których mówili już filozofowie starożytni:
roztropność, sprawiedliwość, męstwo, umiarkowanie.
Tworzą one fundament do rozwijania innych dobrych cech.
Roztropność Roztropność to umiejętność mądrego podejmowania decyzji. Oznacza:
myślenie o skutkach swoich działań, odróżnianie tego, co ważne, od tego, co błahe, wybieranie właściwego środka do dobrego celu, umiejętność powiedzenia: zatrzymaj się, przemyśl to.
Przykład: zanim coś opublikujesz w internecie, zastanawiasz się, jakie to może mieć skutki dla ciebie i innych.
Sprawiedliwość Sprawiedliwość to postawa, w której:
każdemu starasz się dać to, co mu się należy, respektujesz prawa innych, dotrzymujesz umów i zobowiązań, nie faworyzujesz niesprawiedliwie jednych kosztem drugich.
Przykład: dzieląc zadania w grupie, nie zrzucasz wszystkiego na jedną osobę, tylko starasz się o uczciwy podział.
Męstwo Męstwo (odwaga moralna) to zdolność do:
robienia dobra mimo lęku, znoszenia trudności i przeciwności, przeciwstawiania się złu, nawet jeśli grozi to nieprzyjemnościami.
Przykład: stajesz w obronie kogoś, komu dokuczają, choć wiesz, że możesz stracić popularność w grupie.
Umiarkowanie Umiarkowanie to panowanie nad sobą w korzystaniu z przyjemności i dóbr materialnych. Oznacza:
niewpadanie w skrajności, umiejętność powiedzenia sobie: dość, rozsądne korzystanie z jedzenia, zakupów, gier, internetu.
Przykład: potrafisz odłożyć telefon, żeby zająć się nauką lub odpoczynkiem, choć korzystanie z niego jest przyjemne.
Jak te pojęcia łączą się ze sobą Można spojrzeć na te trzy elementy jako na współpracujące części jednego systemu moralnego:
prawo naturalne – pokazuje obiektywne zasady dobra i zła, wynikające z natury człowieka i jego godności, sumienie – stosuje te zasady do konkretnych sytuacji w twoim życiu, podpowiadając, co robić, cnoty kardynalne – kształtują charakter tak, abyś potrafił na co dzień żyć zgodnie z tym, co rozpoznajesz jako dobre.
Bez znajomości zasad trudno działać mądrze. Bez sumienia trudno zastosować zasady do własnych wyborów. Bez cnót trudno wytrwać w dobrym postępowaniu, szczególnie gdy jest trudno lub niepopularnie.
Podsumowanie Prawo naturalne przypomina, że istnieją podstawowe zasady moralne, które powinny obowiązywać wszystkich ludzi. Sumienie pomaga je odczytać i zastosować w konkretnych sytuacjach. Cnoty kardynalne – roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie – to cechy charakteru, które umożliwiają konsekwentne życie zgodne z tym, co rozpoznajemy jako dobro. Razem tworzą one ważny punkt odniesienia w refleksji etycznej i w codziennych wyborach.