Podstawowe informacje Autor: Jan Kochanowski Tytuł: „Na lipę” Epoka: renesans Gatunek: fraszka Rodzaj literacki: liryka Typ liryki: liryka roli (mówi lipa), liryka inwokacyjna (zwraca się do „gościa”) Budowa wiersza: trzynastozgłoskowiec (7+6), rymy parzyste (aa bb...), wiersz sylabiczny
Streszczenie treści Lipa zwraca się do gościa („Gościu, siądź pod mym liściem…”), zaprasza go do odpoczynku w swoim cieniu. Opisuje przyjemności, jakie daje: chłodny cień, powiew wiatru, śpiew ptaków, szum liści. Wspomina o pszczołach, które zbierają z niej nektar, z którego powstaje miód. Zachęca, by bez pośpiechu odpocząć, a nawet zasnąć pod jej gałęziami. Podkreśla, że choć nie rodzi owoców, pan domu i tak bardzo ją ceni – jak drzewo o złotych owocach.
Bohaterowie Podmiot liryczny sama lipa – uosobiona (personifikacja), mówi w 1. osobie („ja”)
Adresat wypowiedzi „gościu” – każdy człowiek, w domyśle gość gospodarza, mieszkaniec dworu, także sam poeta
W tle pan lipy (właściciel ogrodu – Kochanowski), ale nie wypowiada się bezpośrednio
Motywy i problematyka Motyw przyrody – lipa jako przyjazne, opiekuńcze drzewo. Pochwała życia na wsi – cisza, spokój, odpoczynek, bliskość natury. Harmonia człowieka z przyrodą – człowiek jest gościem, a przyroda go przyjmuje i chroni. Prostota i beztroska – prawdziwe szczęście tkwi w prostych przyjemnościach: cieniu, śpiewie ptaków, odpoczynku. Topos „locus amoenus” (miłe, spokojne miejsce) – ogród z lipą to idealna, bezpieczna przestrzeń. Renesansowy ideał życia ziemiańskiego – człowiek żyjący spokojnie na wsi, w zgodzie z naturą, to wzór szczęścia.
Środki stylistyczne Personifikacja – lipa mówi, zaprasza, „przyrzeka”, czuje; np. cała fraszka jako wypowiedź drzewa. Apostrofa – bezpośredni zwrot do „gościa” („Gościu…”). Epitety – np. „chłodny wiaterek”, „słodki miód” (podkreślają urok miejsca). Wyliczenia – liczne przyjemności oferowane przez lipę: cień, chłód, śpiew ptaków, miód, możliwość drzemki. Metafory – np. drzewo „strzeże” gościa, otula go swoim cieniem. Rymy parzyste i rytm trzynastozgłoskowca – nadają wierszowi melodyjność i łagodny, spokojny ton.
Przesłanie utworu Prawdziwe szczęście jest w prostym, spokojnym życiu, z daleka od zgiełku i pośpiechu. Natura jest sprzymierzeńcem człowieka – daje ukojenie, odpoczynek, radość. Warto zatrzymać się, odpocząć, nacieszyć chwilą – korzystać z darów przyrody („carpe diem” w łagodnej, sielankowej formie). To także pochwała życia na wsi i renesansowego ideału harmonii: człowiek – przyroda – Bóg.