Metryczka utworu Epoka: dwudziestolecie międzywojenne (awangarda; diagnoza kryzysu kultury i polityki). Rodzaj literacki: dramat. Gatunek: dramat groteskowy / tragifarsa (z elementami satyry politycznej i parodii rewolucji). Czas akcji: nieokreślony, umownie „współczesny” autorowi (czas przedrewolucyjny – rewolucyjny – porewolucyjny). Miejsce akcji: nieokreślone miasto; zasadniczo warsztat szewski i jego przekształcenia (więzienie, gabinet władzy).
Streszczenie fabuły Akt I: W warsztacie szewskim Sajetan Tempe i czeladnicy miotają się między poczuciem upokorzenia a marzeniem o przewrocie. Pojawia się prokurator Robert Scurvy (porządek prawa i burżuazyjna władza) oraz Księżna (arystokratyczna prowokacja, cynizm). Napięcie społeczne narasta; Scurvy, przeczuwając bunt, sprowadza oddział Dziarskich Chłopców z Gnębonem Puczymordą i aresztuje szewców (w tym Sajetana, zatrzymywanego przez własnego syna). Akt II: Szewcy zostają zamknięci w „więzieniu bezrobocia”, które okazuje się dla nich szczególną torturą: odcięcie od pracy niszczy ich tożsamość. Scurvy konfrontuje się z Sajetanem w sporze o władzę i ideologię. Księżna zostaje zmuszona do pracy przy butach. Wybucha przewrót: szewcy wydostają się, przechodzą do warsztatu, a Dziarscy Chłopcy „uszewczają się” i przechodzą na stronę dołów. Akt III: Po rewolucji warsztat staje się gabinetem przywódcy: rządzi Sajetan, lecz zamiast spełnienia pojawia się marazm i nuda. Role ulegają degradacji i upodleniu: Scurvy zostaje sprowadzony do pozycji „psa na łańcuchu”, Księżna gra kolejne maski dominacji. Wkracza Hiper-Robociarz (Oleander Puzyrkiewicz) – siła jeszcze bardziej radykalna, która unieważnia wcześniejsze ideologie. Rewolucja pożera własnych twórców, a finał wieńczy perspektywa nowego, bezosobowego porządku (zapowiedź technokracji i kolejnej formy zniewolenia).
Charakterystyki głównych bohaterów Sajetan Tempe przywódca „dołów”, inteligentny, skłonny do uogólnień filozoficznych; rozdarty między pragnieniem władzy a świadomością, że każda władza degeneruje; po zwycięstwie doświadcza pustki porewolucyjnej: zamiast sensu pojawia się zmęczenie i bezcelowość.
Robert Scurvy przedstawiciel prawa i „zreformowanego” porządku mieszczańskiego; sprawny w retoryce i przemocy instytucji, lecz w gruncie rzeczy konformista; po przewrocie staje się obrazem upokorzenia dawnej elity i jej instynktownej walki o przetrwanie.
Księżna figura arystokratycznej dekadencji i cynicznej gry erotyczno-władczej; prowokuje, upokarza, przestawia sojusze, traktuje ludzi jak tworzywo; jej rola ujawnia mechanizm: władza jest także spektaklem i perwersją dominacji.
Gnębon Puczymorda narzędzie przemocy „porządkowej”, gotowe do zmiany barw; uosabia oportunizm formacji siłowych: służy temu, kto aktualnie wygrywa.
Hiper-Robociarz symbol „nadrewolucji”, która nie niesie etyki ani wyzwolenia, lecz mechaniczne panowanie; unieważnia wcześniejsze spory, obnażając ich teatralność i jałowość.
Główne motywy i przesłanie Rewolucja jako groteska przewrót nie prowadzi do sprawiedliwości, lecz do zamiany ról i nowej opresji.
Degeneracja ideologii hasła polityczne stają się maskami, służącymi utrzymaniu lub przejęciu władzy.
Praca i bezrobocie praca jako przymus i jednocześnie fundament tożsamości; „więzienie bezrobocia” demaskuje, jak głęboko człowiek jest uformowany przez ekonomię.
Upadek elit i upodlenie człowieka arystokracja, mieszczaństwo i rewolucjoniści podlegają temu samemu prawu: degradacji w świecie bez trwałych wartości.
Nuda i wyjałowienie kultury po „wielkim wydarzeniu” następuje pustka; historia nie przynosi spełnienia, tylko kolejne formy zniewolenia.
Przesłanie dramat jest pesymistyczną diagnozą nowoczesności: kolejne rewolucje nie tworzą wolności, lecz odsłaniają, że w miejsce dawnych hierarchii wchodzą nowe, często bardziej bezosobowe (zapowiedź technokracji), a człowiek zostaje zredukowany do funkcji w systemie i roli w spektaklu władzy.