żeś ()
,
spójnik (1.1) …wskazujący, że podmiotem wprowadzanego zdania podrzędnego jest adresat wypowiedzi (2. ), przejmujący końcówkę fleksyjną czasownika w czasie przeszłym (1.2) …będący formą ściągniętą wyrażenia „że jesteś” partykuła (2.1) …pełniąca w zdaniu funkcję wyłącznie nośnika ruchomej końcówki osobowej czasownika, występująca w pozycjach, w których użycie spójnika nie jest wymagane składniowo
(1.1) Cieszę się bardzo, żeś przyszedł, ale dziś nic nie mam. (1.1) Abyś kiedyś nie żałował, żeś nie podjął tego trudu – wysiłku i prośby. (1.1) Dobrze, żeś przyszła. Sama widzisz, co on wyprawia. (1.2) Nie wiedziałem, Zbysiu, żeś taki ostry. Jestem. Wobec siebie też. (1.2) To ty oko swym widokiem cieszysz [...] W końcu widać, żeś pan. Kaftan srebrem haftowany, czyściutki… (1.2) Oczywiste jest to, żeś szantażysta, ot co! (2.1) – Tu żeś, kolego, powiedział głupio. Niby taki rozsądny, a tu coś takiego… (2.1) – Skąd żeś się urwał, że pytasz o takie rzeczy? – zagadnął brysio z obstawy. (2.1) – No, dobra! Jak już żeś się tak uparł. To mi dasz pięćset!
→ zrost spójnika lub partykuły z ruchomą końcówką osobową czasownika (wykładnik 2. )
Użycie poprawne, gdy „żeś” występuje jako spójnik wprowadzający zdanie podrzędne (1.1) (np. Wiem, żeś to zrobił) lub jako zastępstwo formy „że jesteś” (1.2) (np. Wiem, żeś głodny). Jest to naturalne wykorzystanie ruchomości polskich końcówek fleksyjnych, akceptowane w polszczyźnie literackiej. Użycie potoczne/błędne (tzw. puste „że”), gdy „żeś” pojawia się w zdaniach, w których spójnik jest zbędny, służąc jedynie jako wieszak dla końcówki (2.1) (np. Ty żeś to widział zamiast Ty to widziałeś; Co żeś zrobił zamiast Co zrobiłeś).