Za najstarszy znany utwór literacki w języku polskim uznawane są dwie pierwsze zwrotki pieśni Bogurodzica. Wśród badaczy panują jednak duże rozbieżności, kiedy dokładnie powstała ta pieśń – data jej powstania umieszczana jest od XI do końca XIV wieku. Najstarsze znane przekazy Bogurodzicy są późne i pochodzą dopiero z początku XV wieku – przekaz kcyński, datowany po 1407, i przekaz krakowski, datowany po 1408. Język Bogurodzicy był archaiczny już w czasie dokonania najstarszych zapisów, gdyż inne zabytki języka polskiego z tego okresu nie zawierają takich archaizmów, jak bogurodzica, bożycze, dziela.
Kazania świętokrzyskie
Fragmenty Kazań świętokrzyskich zachowały się na paskach pergaminu użytych w 1. połowie XV w. do umocnienia okładki innego kodeksu. Odkrył je w 1890 Aleksander Brückner. Na paskach znajdowały fragmenty sześciu kazań, w tym tylko jedno w całości (na dzień św. Katarzyny).
Zdaniem Wiesława Wydry rękopis kazań powstał prawdopodobnie w połowie XIV w., mógł być jednak kopią wcześniejszego oryginału z przełomu XIII i XIV wieku. Tekst kazań zawiera wiele archaicznych form językowych, z których część nie jest poświadczona w innych zabytkach polszczyzny.