mały|Legenda o mnichu Teofilu Teofil z Cylicji zwany Pokutnikiem – bohater legendy hagiograficznej zredagowanej około 572 roku przez Eutychiana kleryka z Adany.
Postać Teofila Teofil miał być zarządcą dóbr kościelnych w Adanie. Nie przyjął ofiarowanej mu godności biskupiej. Kiedy go jednak usunięto z zajmowanego stanowiska, wszedł w kontakt z diabłem i dzięki niemu je odzyskał. Kiedy zdał sobie sprawę ze swej niegodziwości, przez czterdzieści dni błagał Matkę Boską o pomoc. Udzieliła mu jej i w namacalny sposób zapewniła o darowaniu grzechu Teofil zmarł potem w miejscu, gdzie mu się objawiła Bogurodzica. Jego historię spisał Eutychian z Adany, który podał się za jego ucznia.
W IX wieku opowieść tę przełożył z greki na łacinę Paweł diakon z Neapolu. W X wieku poetycko opracowała ją Hrotsvitha (Lapsus et conversio Teophili vicedommini). W wersji łacińskiej temat ten podjął jeszcze biskup Rennes, Marbod (1035-1123). Z początku XIII wieku pochodzi pierwsze poetyckie opracowanie legendy w języku francuskim przez Gautiera de Coincy. W drugiej połowie tego stulecia sięgnęli po nią Rutbeuf we Francji, który nadał jej formę dramatu (Miracle de Théophile) i Bran von Schönbecke w Niemczech (Die Ehre der Maria).