Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc () – choroba będąca konsekwencją wtórnej nadczynności przytarczyc. Spowodowana jest nadmiernym wydzielaniem parathormonu przez przytarczyce pomimo prawidłowego bądź podwyższonego stężenia wapnia we krwi.

Etiologia Do zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej dochodzi najczęściej w trzeciej i czwartej fazie przewlekłej choroby nerek. Niewydolne nerki syntetyzują mniej kalcytriolu i wydalają wraz z moczem mniej fosforanów, prowadząc do hiperfosfatemii. Fosforany z kolei łączą się z wapniem, powodując wytrącenie wodorofosforanu wapnia i spadek kalcemii. Oprócz tego niedobór witaminy D ogranicza wchłanianie wapnia z jelita i zmniejsza reabsorpcję wapnia w cewkach bliższych i dalszych nefronu, co prowadzi do obniżenia poziomu wapnia w osoczu. Zarówno hipokalcemia jak i hiperfosfatemia pobudzają komórki przytarczyc do produkcji parathormonu i ich proliferacji. Długotrwałe obniżenie poziomu wapnia powoduje więc hipersekrecję parathormonu i wtórną nadczynność przytarczyc. W wyniku nieskutecznego leczenia przerośnięte gruczoły przytarczyc ulegają autonomizacji i przestają podlegać zwrotnemu hamowaniu.