Historia spółdzielczości na ziemiach polskich
thumb|Tablica pamiątkowa w Jaśle, w 100-lecie powstania spółdzielczości spożywców w Polsce
Okres zaborów Spółdzielczość powstała na ziemiach polskich, podobnie jak w całej Europie, począwszy od połowy XIX wieku. Jej rozwój odbywał się w warunkach gospodarki rynkowej, w ramach systemów prawnych obowiązujących w poszczególnych zaborach. Warunki ekonomiczne, społeczne i prawne w poszczególnych zaborach były różne, a więc powstanie i rozwój spółdzielni przebiegały w każdym z nich inaczejZnak sprawy:RR.gos.058.1.2017, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 4 kwietnia 2017..
Spółdzielczość w zaborze pruskim łączyła się z ruchem narodowym. Tworzono banki ludowe dla popierania polskich rzemieślników i kupców. Pierwszą założoną w 1861 r. spółdzielnią kredytową było Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców Poznania oraz kasa oszczędności w Środzie założona w 1862 r. przez ks. Augustyna Szamarzewskiego. Powstawały również spółdzielnie rolniczo-handlowe pod nazwą „Rolniki”. Pierwsza z sukcesem powstała w Mogilnie w 1900 r. W zaborze pruskim spółdzielczość stała się szkołą oszczędności i gospodarności dla ludności miast i wsi. System spółdzielczy stanowił istotne ogniwo w polskim systemie gospodarczymKazimierz Boczar: Spółdzielczość. Problematyka społeczna i ekonomiczna.