W zaborze rosyjskim warunki społeczno-gospodarcze były różne, związane z nierównomiernym rozwojem gospodarczym tych ziem oraz w związku z trudnościami stworzonymi przez administrację carską, która obawiała się wszelkich narodowych organizacji Polaków. Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać spółdzielnie kółek rolniczych, spółdzielnie spożywców, spółdzielnie kredytowe, spółdzielnie zaopatrzenia i zbytu, spółdzielczość mleczarska. Spółdzielnie działając w różnych dziedzinach zawsze miały na celu podnoszenie dobrobytu i kultury naroduZofia Chyra-Rolicz: Pod spółdzielczym sztandarem. Z dziejów spółdzielczości polskiej do 1982 r. Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985, s. 40..
Czas I wojny światowej niekorzystnie odbił się na spółdzielczości, majątek wielu spółdzielni uległ zniszczeniu, wkłady oszczędnościowe ulokowane w bankach zaborców przepadły. Jednak spółdzielczość dysponowała już wypracowanymi wzorcami organizacyjnymi, doświadczoną kadrą i pewnym majątkiem, co pozwoliło na szybki jej rozwój.
II Rzeczpospolita Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. nadal współistniały ze sobą trzy podstawowe modele spółdzielcze z okresu zaborów i rozwijały się wszystkie dotychczasowe branże spółdzielcze.