Jak wskazywali filozofowie marksistowscy, materialistyczna dialektyka i materializm filozoficzny są nierozdzielnie ze sobą związane i przenikają się wzajemnie, jako dwie strony marksizmu, wskutek czego samo rozgraniczenie między materializmem i dialektyką ma przede wszystkim sens historyczno-filozoficzny. Jedność materializmu i dialektyki odzwierciedlona była również w samej nazwie – „materializm dialektyczny”. Konkretyzacją materializmu dialektycznego w zastosowaniu do rozwoju społeczeństwa jest materializm historyczny. W pracy Anty-Dühring Engels zajął się wyjaśnieniem dialektycznego charakteru materializmu marksistowskiego, podkreślając jego zasadniczą odmienność od poprzedzającego go materializmu metafizycznego. W filozofii przedmarksistowskiej materializm miał być związany z metafizycznym sposobem myślenia, a dialektyka rozwijana była głównie przez idealistów. Jedynie u niektórych materialistów można było zaobserwować elementy myślenia dialektycznego.
Propaganda radziecka głosiła, że do chwili powstania marksizmu nie było naukowej dialektyki, naukowej dialektycznej metody badania przyrody i