Aby w pełni zrozumieć nie tylko na czym polega mazurzenie, ale również przejść do dyskusji o jego pochodzeniu i chronologii należy zapoznać się z elementami historii fonetycznej języka polskiego. Poniżej przedstawione są odpowiedniki tych dźwięków co wcześniej w polszczyźnie od XIII do XVI wieku (zobacz też: język staropolski – sekcja o fonologii).
Wymowa sprzed podziału gwar Zębowe Zadziąsłowe Dziąsłowo-podniebienne Zwarto-szczelinowe Szczelinowe
Najważniejszą różnicą wobec systemu współczesnego jest tu to, że szereg zadziąsłowy jest miękki (spalatalizowany): , , , . W przeciwieństwie do współczesnego języka po tych dźwiękach następowało , a nie . Dwie afrykaty i były wtedy również miękkie: , .
Jeszcze jedną ważną rzeczą było istnienie od około XIII wieku fonemu , powstałego ze wcześniejszego miękkiego . Jego wymowa była niejako pośrednia między i , była to jednocześnie głoska drżąca jak i szczelinowa (podobny dźwięk istnieje do dziś w języku czeskim).
Stwardnienie (dyspalatalizacja) serii zadziąsłowej i afrykat i zaszło około wieku XVI. W gwarach niemazurzących powstał w rezultacie system taki, jak ma współczesna polszczyzna (patrz wyżej).