To dopasowywanie do wykształconych wcześniej elementów społeczeństwa prowadzi jednak do sprzeczności: między przyrodą i siłami wytwórczymi, które są rozwijane w aspekcie technologicznym; między nowo wykształconymi siłami wytwórczymi a istniejącymi stosunkami produkcji; między nowym typem stosunków produkcji a nadbudową: instytucjami ideologicznymi, politycznymi i prawnymi. W wyniku tych sprzeczności formacje przekształcają się jedna w drugą najpierw poprzez zmianę bazy, a później konsekwentnie poprzez zmianę nadbudowy, co odbywa się na drodze rewolucji społecznej.
Początkowo określone zostały następujące po sobie, naznaczone alienacją społeczeństw klasowych formacje: niewolnictwo: formacja azjatycka, antyczna, a także germańska; formacja feudalna formacja burżuazyjna (kapitalizm). Później dodana została formacja wspólnoty pierwotnej oraz komunizm, który miał pojawić się po formacji kapitalistycznej. Obie one charakteryzować miały się brakiem alienacji.