Obok dużych okrętów szkolnych, przeznaczonych do odbywania dalekich rejsów, stosowane są też małe jednostki (kutry szkolne), służące do praktycznej nauki manewrowania, sygnalizacji i dowodzenia jednostką pływającą (np. polski ORP „Podchorąży”).

W niektórych współczesnych marynarkach wojennych stosowane są nadal nieliczne tradycyjne żaglowe okręty szkolne, służące do poznawania żywiołu morskiego i umiejętności jego opanowania, poznawania praktycznych umiejętności z zakresu nawigacji i astronawigacji, wykonywania prac bosmańskich i konserwacyjnych oraz posługiwania się środkami ratunkowymi (np. polski ORP „Iskra”). Z uwagi na swoją specyfikę, ich istotną rolą jest również reprezentowanie i popularyzowanie kraju za granicą przy okazji zlotów żaglowców, regat i wizyt. Z reguły nie są one uzbrojone, ewentualnie w broń małokalibrową lub armaty salutacyjne.

Osobno należy wyróżnić okręty bojowe nie projektowane specjalnie pod kątem funkcji szkolnych, ale następnie używane do szkolenia, szczególnie do dalekich rejsów szkolnych, bez upośledzenia funkcji bojowych. Często do tej roli przeznaczano krążowniki z zaadaptowanymi pomieszczeniami dla kadetów (np. niemiecki krążownik „Emden”).