Powołanie Instytutu związane było z realizacją ustawy z 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowaniaUstawa z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania. .. W zakresie programowo-dydaktycznej działalność Instytutu obejmowała dwa główne obszaryJustyna Gulczyńska, Instytut Programów Szkolnych jako „koordynator” edukacyjnej polityki programowo-wydawniczej w latach 70. i 80. XX wieku w Polsce. https://doi.org/10.18778/7969-914-8.18.: prace naukowo-badawcze dotyczące modernizacji treści kształcenia i wychowania w ramach funkcjonującego systemu szkolnego; prace naukowo-badawcze związane z kształtowaniem systemu edukacji narodowej, a dotyczące całokształtu problematyki programów nauczania, podręczników, środków dydaktycznych oraz pomiaru osiągnięć szkolnych.
Nadzór nad Instytutem sprawował Minister Oświaty i Wychowania.