Zastępcza służba wojskowa – pełnienie służby w formacjach nieuzbrojonych, oraz w formacjach uzbrojonych niewchodzących w skład Sił Zbrojnych. Pełnienie służby zastępczej jest równoznaczne ze spełnianiem obowiązku służby wojskowej przez osoby podlegające jej odbyciu.

Okres PRL Zastępcza Służba Wojskowa, jako formacja została powołana w 1951, na podstawie rozkazu ministra obrony narodowej, marszałka K. Rokossowskiego, w wyniku przekształcenia istniejących od 1949 r. batalionów pracy.

Do służby wcielano osoby z grup społecznych uznanych przez władze państwa za wrogie politycznie (m.in. z rodzin byłych właścicieli ziemskich i przedsiębiorstw, urzędników i funkcjonariuszy państwowych w II RP, skazanych w procesach politycznych, utrzymujących kontakt z krewnymi mieszkającymi w Europie Zachodniej itp.). Żołnierze po odbyciu podstawowego szkolenia wojskowego, złożeniu przysięgi wojskowej, pracowali na rzecz gospodarki narodowej, m.in. w kopalniach węgla, uranu, kamieniołomach, hutach i na budowach. W 1951 r. jednostki Z.S.W liczyły ok. 31 tys. żołnierzy, łącznie w latach 1949–1959 służbę odbyło około 120 tys. poborowych. W 1956 r. część jednostek Zastępczej Służby Wojskowej zlikwidowano, pozostałe utrzymano, np.