Manipuł (łac. mǎnǐpŭlŭs, od łac. mǎnŭs – ręka) – jednostka taktyczna armii rzymskiej, złożona z dwóch centurii. thumb|Symboliczne znaki manipułów legionu na monecie Galby Nazwę tę wywodzono od znaku bojowego jednostki (signum), którym początkowo była wiązka siana zatknięta na ostrzu włóczni, później zastąpiona metalową wiązką liści albo znakiem ręki w postaci otwartej dłoniJean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: „Książnica”, 2006, s. 105..
Jako ugrupowanie taktyczne manipuł powstał w okresie wojen toczonych przez Rzymian z SamnitamiMała encyklopedia kultury antycznej A–Z, dz. cyt., s. 451.. Stanowił najmniejszą jednostkę złożoną zasadniczo ze 120 ludzi, zorganizowanych w 2 centurie po 60 mężczyzn, wskutek czego ówczesny legion w taktycznym działaniu składał się z 30 manipułów. W boju manipuł występował w 3 rzędach w układzie rombowym, od czego stworzono określenie specyficznego szyku bojowego legionów rzymskichJean Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej, dz. cyt., s. 44..