Wśród uczestników pikniku znajdują się dzieci właściciela majątku, ich nauczyciele oraz zaproszeni goście. Józef odnajduje tam swojego dawnego nauczyciela Feliksa Łoskiego, który przedstawia go zebranym. Jednym z głównych wydarzeń pikniku staje się zaproponowana przez Łoskiego rozmowa, podczas której każdy z uczestników ma opowiedzieć o swoich życiowych aspiracjach oraz o tym, co chciałby uczynić dla kraju. Rozmowy uczestników odsłaniają ich poglądy na społeczeństwo, religię, edukację i przyszłość kraju. Punktem wyjścia staje się pytanie o życiowe aspiracje i służbę dla narodu („czym chcesz zostać i co zrobić dla narodu?”), prowadzące do dyskusji o patriotyzmie, reformach społecznych i romantycznych ideałach. Jednym z uczestników rozmowy jest Pomorski, marzący o skonstruowaniu uniwersalnej maszyny zdolnej poruszać się po lądzie, wodzie, pod wodą i w powietrzu. Szczególne napięcia wywołują spory pomiędzy demokratycznie nastawionym rosyjskim nauczycielem Dymitrem Permskim a przedstawicielami ziemiaństwa oraz obserwacje dotyczące relacji między dworem a służbą. Równocześnie rozwija się konflikt o spadek po Władysławie Turzyńskim: jego testament, sporządzony głównie na rzecz wychowanka Piotra Nieznanego, zostaje zakwestionowany przez rodzinę, co prowadzi do intryg prawnych z udziałem mecenasa Byvataky’ego.