Badacze wiążą pesymistyczny wydźwięk noweli z przełomem światopoglądowym Prusa po upadku redagowanych przez niego „Nowin”. Według Renaty Stachury doświadczenie niepowodzenia pisma mogło wpłynąć na tonację utworu, natomiast Maciej Gloger uznaje Pleśń świata za jeden z pierwszych przejawów antypozytywistycznego zwrotu w twórczości pisarza, zapowiadający jego późniejsze zainteresowanie determinizmem, naturalizmem i metafizyką. Jendak już współcześni Prusowi krytycy zwracali jednak uwagę, że mimo pesymistycznej wizji przedstawionej w Pleśni świata autor nie odrzucał wiary w możliwość moralnego doskonalenia człowieka i społecznego postępu, interpretując utwór raczej jako ostrzeżenie niż wyraz światopoglądowego pesymizmu. Podobnie Barbara Bobrowska uznaje interpretację Szweykowskiego, odczytującą nowelę jako wyraz kryzysu światopoglądowego i pesymizmu Prusa, za uzasadnioną, jednak pisząć też, że utwór ma charakter „tekstu pytań”, a nie jednoznacznego „tekstu odpowiedzi”, dzięki czemu może być odczytywany jako misterium o losach narodów niosące również przesłanie nadziei. Bobrowskiej podkreśla, że narrator rozpoznaje swego rozmówcę jako Szatana, utwór należy rozumieć jako krytykę pokusy zwątpienia.