Charakterystyczne cechy archetypu to ekscentryczny wygląd (m.in. rozczochrane włosy, dziwne ubrania, nietypowe maniery), społeczna izolacja, obsesyjna pasja badawcza często połączona z megalomanią i brakiem etycznych ograniczeń. Postacie te często działają w odosobnieniu, w laboratoriach wypełnionych niezwykłymi urządzeniami, przekraczając granice nauki i moralności. Ich działania bywają motywowane chęcią „grania w Boga” lub dążeniem do absolutnej kontroli nad naturą, co często prowadzi do tragicznych konsekwencji zarówno dla nich samych, jak i ich otoczenia.
Po II wojnie światowej Po II wojnie światowej archetyp szalonego naukowca stał się szczególnie widoczny w kulturze popularnej. Sadystyczne eksperymenty na ludziach prowadzone przez Niemców (zwłaszcza przez Josefa Mengelego), oraz skonstruowanie bomby atomowej przyczyniły się do rozpowszechnienia obaw, że rozwój nauki i technologii wymknął się spod kontroli. W okresie zimnej wojny dalszy rozwój nauki i technologii na potrzeby wyścigu zbrojeń, wiążący się z rosnącym zagrożeniem użycia broni zdolnej do bezprecedensowego zniszczenia, dodatkowo umocnił takie postrzeganie.