Przy tym wyznawał główną ideę oświecenia – tolerancję wobec innych narodów i okresów historii. Jego koncepcje były istotnym elementem w kształtowaniu nowoczesnych idei o narodzie i kulturze. Herder uchodzi za twórcę pojęcia narodu, jednak jego pojęcie narodu różni się od koncepcji nacjonalizmu w XIX w. Uznawał wszystkie narody za równe. Do filozofii romantycznej wprowadził pojęcie ludowości, gdyż był zafascynowany jej naturalnością i pierwotnością. Była przez niego traktowana jako źródło prawdy i tożsamości.
Herder rozumiał historię jako ciągłość realizującą boski plan. Świat opiera się na ładzie, przyroda jest wzniosła, piękna i bogata w sens. Człowiek posiada rozum i wolność. Współuczestniczy w dziejach, poprzez swe działania tworzy tradycję, którą Herder nazwał łańcuchem kultury. Celem człowieka jest stopniowa humanizacja. Ludzkość to dopiero „pąk kwiatu”. Naród to jedność pokoleń przeszłych, obecnych i przyszłych, która łączy się ze wspólnym językiem. W rozprawie Abhandlung über den Ursprung der Sprache podjął temat pochodzenia języka. Sprzeciwia się tezie o boskim pochodzeniu mowy, wskazując na jej związek z racjonalnością człowieka.