Przebieg Macedonia mały|lewo|Dom rodzinny Tomalewskich w Kruszewie, w którym proklamowano republikę. Powstanie rozpoczęło się 20 lipca 1903 roku (według kalendarza juliańskiego — 2 sierpnia) w dniu świętego Eliasza - w języku bułgarskim Ilinden. Największą skalę przybrało w zachodniej Macedonii, szczególnie w okolicach Kruszewa, gdzie powstańcy proklamowali Republikę Kruszewską z własnym rządem tymczasowym i programem reform społecznych. Na jej czele stanął . Rząd ten uznał równość wszystkich narodów i grup wyznaniowych (Bułgarów, Wołochów i Greków), co stanowiło jeden z pierwszych tego typu przypadków na Bałkanach. Republika Kruszewska przetrwała 10 dni. W oddziałach powstańczych walczyli głównie mieszczanie i chłopi. Jak informował konsul austriacki August Kral, w wilajecie monasterskim powstanie poparła niemal cała ludność słowiańska (jak pisał konsul - bułgarska) w okręgach kiczewskim, ochrydzkim, prilepskim, lerińskim, monastyrskim i częściowo kosturskim.
Walki w Macedonii trwały trzy miesiące. W oddziałach zbrojnych walczyło ok. 26500 powstańców, natomiast sułtan skierował do stłumienia powstania 350 tys. żołnierzy. Po początkowych sukcesach powstańcy musieli stopniowo wycofywać się z zajętych obszarów.