Ołtarz w religiach starożytnych i współczesnych jest najczęściej uroczyście poddawany obrzędom poświęcenia lub konsekracji. Jest to akt potwierdzający jego uświęcenie, przeznaczenie go wyłącznie do kultu religijnego i dedykowanie bóstwu patronującemu. Prócz roli funkcjonalnej związanej ze składaniem ofiary, ołtarz utożsamiany jest w religiach z samym bóstwem, które je zamieszkuje lub także wypełnia ołtarz, podobnie jak duch ciało. Stąd ołtarz można było zbezcześcić, tzn. nie tylko zniszczyć, lecz również pozbawić swoistej dla niego świętości oraz boskiej obecności.
Dlatego możemy wyróżnić następujące funkcje ołtarza: uobecnienie bóstwa lub siły boskiej; składanie ofiar; miejsce kultu.
W religii chrześcijańskiej Ołtarz jest miejscem sprawowania pamiątki Wieczerzy Pańskiej. W wielu z nich ofiara mszy świętej jest wydarzeniem tak doniosłym, że ołtarz jest najważniejszym miejscem w świątyni.