Była to pierwsza publiczna książnica na ziemiach zaboru pruskiego.
Od początku funkcjonowała według statutu opracowanego przez Raczyńskiego, który głosił m.in., że powinno być „dawane pierwszeństwo tym, które narodowość Wielkiego Księstwa Poznańskiego interesować mogą (...) przed książkami jedynie do zabawy służącemu i ulotnemi pismami. Z myślą o polskiej młodzieży gimnazjalnej postanowił gromadzić dzieła ogólne (...) z każdej literatury narodu”.
Zaczątek stanowił prywatny księgozbiór fundatora, który powstał ze skupowanych tomów z kasowanych klasztorów. Aby zachęcić obywateli do darowania książek, statut nadał prawo do portretu w czytelni na koszt biblioteki osobom, które podarowały minimum tysiąc woluminów (przywilej ten został zrealizowany tylko raz – wobec Konstancji Raczyńskiej z Potockich, żony fundatora, która ofiarowała bibliotece swoją cenną i obszerną kolekcję książek i atlasów). Zbiory powiększały się również dzięki prawu nadanemu przez Fryderyka Wilhelma III, zobowiązującemu wszystkich wydawców Wielkiego Księstwa do bezpłatnego dostarczenia do biblioteki jednego egzemplarza każdej wydanej książki.