Uznawany jest za ojca polskiego reportażu.
Życie pod zaborami Dzieciństwo i lata szkolne thumb|Walenty Wańkowicz, Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale, 1827–1828 Melchior Wańkowicz pochodził z rodziny ziemiańskiej, pieczętującej się herbem Wańkowicz (odmiana herbu Lis), zasłużonej dla obrony polskości na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej. Jednym z jego krewnych był malarz romantyczny Walenty Wańkowicz, przyjaciel Adama Mickiewicza i autor jednego ze znanych portretów poety. Ojciec przyszłego pisarza, który za udział w powstaniu styczniowym został zesłany na Syberię, również miał na imię Melchior (był właścicielem majątku Kalużyce w powiecie ihumeńskim na Mińszczyźnie). Po powrocie z zesłania w 1875 Melchior senior ożenił się z Marią Szwoynicką, córką Konstantego z Nowotrzeb, z którą miał czworo dzieci – Czesława (1876–1912), Witolda (1882–1944), Reginę (1883–1963) i Melchiora. Bratem Marii był Roman Szwoynicki, malarz.