Punktem wyjścia teorii Witwickiego było wyróżnienie dwóch stanów o podobnym „kratycznym” zabarwieniu, polegającym na doznaniach poczucia mocy: podnoszenia (kratyzm dodatni) siebie (egoizm, duma, buta, zarozumiałość) innych (szacunek, podziw, altruizm) gnębienia, poniżania (kratyzm ujemny) siebie (skrupuły, wyrzuty, poczucie winy, potrzeba umartwień) innych (okrucieństwo, sadyzm)
Witwicki w ramach teorii kratyzmu przeprowadził klasyfikację uczuć, będącą w istocie klasyfikacją stosunków międzyludzkich, klasyfikacją sytuacji życiowych. Podzielił uczucia na auto- i heteropatyczne, czyli skierowane do siebie i do innych. Teoria zakłada, że zachowanie poczucia mocy bądź dążenie do jego odzyskania, decyduje o charakterze stanów uczuciowych w stosunkach między ludźmi. Według Witwickiego człowiek ambitny nie znosi „poczucia własnej niemocy” i szuka wyniesienia się ponad innych. Każdemu zaspokojeniu ambicji towarzyszy przyjemność oraz „poczucie siły”. Ambicję można uznać za instynkt, między innymi dlatego, że jest czymś powszechnym i przejawia się mimowolnie.