Zmienność kombinacyjna Najważniejszym zjawiskiem podczas generowania zmienności jest niewątpliwie zmienność kombinacyjna. Z jednej strony stanowi bezpośrednią przyczynę zmienności, z drugiej zaś pozwala na utworzenie rejonów P i rejonów N. Jak więc widać, przedstawiane tutaj mechanizmy nie są od siebie całkowicie niezależne. W rzeczywistości są one jednocześnie przeprowadzane przez jeden kompleks enzymatyczny – rekombinazę – charakteryzujący się istnieniem kilku odrębnych aktywności.
U podstaw zmienności kombinacyjnej leży istnienie wielu różnych genów, które w wyniku łączenia się z sobą tworzą funkcjonalny gen dla części zmiennej przeciwciał. W przypadku łańcucha ciężkiego wyróżnia się kilkadziesiąt genów V, kilkanaście genów D i kilka genów J. Oczywiście niezbędny jest jeszcze DNA kodujący część stałą przeciwciała – jest on zawarty w obrębie genów C. Rozkład genów na chromosomie przedstawia się następującoNie pokazano rzeczywistych ilości genów, ale jedynie, w celu uproszczenia, kilka z nich. Jednym kolorem oznaczono kompleksy genów.:
center