zaczęto uwzględniać okoliczności popełnienia przestępstwa.
Prawo późnośredniowieczne Różnicowano odpowiedzialność sprawcy ze względu na jego subiektywny stosunek do czynu. Rozstrzygnięcia podejmowano w sposób kazuistyczny, opierając się na przesłankach zewnętrznych (np. jeżeli sprawca ukrył zwłoki – zachodziło domniemanie o złym zamiarze). Przestępstwa popełnione ze złym zamiarem karano surowiej.
Prawo włoskie Za podstawę odpowiedzialności karnej uznano stronę podmiotową przestępstwa (winę). Zaczęto brać pod uwagę wewnętrzne nastawienie sprawcy do czynu, świadomość sprawcy. Rozróżniano winę umyślną () i winę nieumyślną (). Odróżniono winę nieumyślną od czystego przypadku (), za który sprawca z reguły nie ponosił odpowiedzialności. Rozwiązania włoskie upowszechniły się w prawodawstwie europejskim za pośrednictwem Constitutio Criminalis Carolina. Tam jednak wina traktowana była kazuistycznie.
Prawo staropolskie Początkowo dominowało oparcie na obiektywnej podstawie odpowiedzialności. Statuty Kazimierza Wielkiego traktowały winę kazuistycznie.