mały|Responsoria Bożego Narodzenia w tradycyjnym obrządku monastycznym (Liber responsorialis, 1895): widoczny koniec dziesiątego, jedenaste i dwunaste (ostatnie trzeciego nokturnu, więc z doksologią) Responsorium (łac. responsorium, od łac. responsum – odpowiedź) – ogólne określenie różnych form modlitewnych i odpowiadających im form muzycznych, wywodzących się z psalmodii responsorialnej, śpiewanej przez solistę i posiadającej refren wykonywany przez chór lub zgromadzenie. Responsoria składają się z wersetu (wersetów), wykonywanych przez solistę oraz refrenu (refrenów), wykonywanych przez chór. Istnieją różne formy responsoriów.
Historia Korzenie formy modlitwy responsoryjnej można odnaleźć już w liturgii żydowskiej. O jej stosowaniu we wczesnym chrześcijaństwie informuje pątniczka EgeriaItinerarium Egeriae 79-81. Od VI wieku responsoria na stałe trafiły do liturgii, były zbierane w księgach liturgicznych zwanych antyfonarzami.
Obrządek rzymski