Pierwotnie Trommsdorff i jego współpracownicy sądzili, że efekt jest spowodowany wzrostem lepkości środowiska polimeryzacji, co zmniejsza ruchliwość rosnących makrorodników oraz prawdopodobieństwo wzajemnego zetknięcia się ich i zakończenia łańcucha. Efekt żelu miał prowadzić do wzrostu masy cząsteczkowej polimeru, ponieważ przy zahamowaniu procesu zakończenia nie zmienia się szybkość wzrostu łańcucha. Zwiększona lepkość środowiska nie wpływa na dyfuzję małych i ruchliwych cząsteczek monomeru, które bez trudności przedostają się nadal do "rosnącego" makrorodnika.
Współcześnie jednak pogląd, że na efekt kluczowy wpływ ma lepkość środowiska reakcji, został w dużej mierze zarzucony. Dokładne badania kinetyki wielu reakcji, w których ten efekt jest obserwowany, dowiódł, że jest on bezpośrednią funkcją średniego stopnia polimeryzacji. Wraz z jego wzrostem spada statystyczne prawdopodobieństwo reakcji rekombinacji dwóch makrorodników, zaś proces ich inicjowania nadal trwa. Na skutek tego stężenie rodników w układzie zaczyna rosnąć szybciej niż spadek stężenia monomeru, co powoduje gwałtowne przyspieszenie reakcji, którego dopiero skutkiem jest wzrost lepkości układu reakcji.