3001: Odyseja kosmiczna – finał (tyt. oryg. 3001: The Final Odyssey) – powieść fantastycznonaukowa autorstwa Arthura C. Clarke′a, ostatnia część cyklu Odyseja kosmiczna.
Fabuła Akcja toczy się w roku 3001. Głównym bohaterem jest tutaj Frank Poole, astronauta zabity przez HALA 9000 podczas kosmicznego spaceru w filmie 2001: Odyseja kosmiczna. Zostaje on odnaleziony w Pasie Kuipera przez załogę kosmicznego holownika „Goliath” i dzięki technologii przełomu III i IV tysiąclecia przywrócony do życia. Następnie poznaje świat roku 3001, świat, w którym możliwe jest bezpośrednie połączenie ludzkiego mózgu i komputera, ludzkość nauczyła się sterować bezwładnością ciał i wykorzystywać tę wiedzę do błyskawicznych podróży, a nad Ziemią górują cztery kosmiczne windy, w jednej z nich zamieszka Poole. Postanawia on rozwiązać zagadkę monolitów (do których doszedł odkryty w 26 stuleciu monolit „zerowy”, AMT 0, który w filmie 2001: Odyseja kosmiczna umożliwił praludziom rozwój). W tym celu udaje się na księżyc dawnej planety Jowisz, a obecnie małej gwiazdy Lucyfera, Ganimedesa. Stamtąd wyrusza na Europę, gdzie kontaktuje się z Halmanem, istotą złożoną z dawnych towarzyszy ze statku Discovery Davida Bowmana i HALA 9000.