WSP prowadziły studia magisterskie, doktoranckie i podyplomowe, utrzymując swą odrębność programową w stosunku do uniwersytetów; w latach 1969–1973 – nauczycieli dla wszystkich poziomów i typów szkół, na 3-letnich studiach zawodowych, 2-letnich magisterskich dla absolwentów wyższych szkół nauczycielskich (skrót: WSN) oraz 4- i 5-letnich jednolitych studiach magisterskich; od 1973 – nauczycieli wszystkich rodzajów szkół na jednostopniowych 4-letnich studiach magisterskich w oparciu o wspólne dla wszystkich WSP plany i programy; później – nauczycieli wszystkich typów i poziomów szkół na jednolitych 5-letnich studiach magisterskich (identycznie jak na uniwersytetach).
W 1946 roku powstały pierwsze cztery Państwowe Wyższe Szkoły Pedagogiczne: w Gdańsku, Katowicach (zamknięta w 1947), Krakowie i Łodzi, a w 1950 trzy kolejne: w Katowicach, Warszawie i Wrocławiu (przeniesiona do Opola). W 1965 utworzono WSP w Rzeszowie, w 1973 dalsze 3 Wyższe Szkoły Pedagogiczne: w Kielcach, Szczecinie i Zielonej Górze, a w 1974 – 5 (w Bydgoszczy, Częstochowie, Olsztynie, Siedlcach i Słupsku). Ostatnią szkołą typu WSP była Wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej im.