thumb|Strona tytułowa wydania Kazania konfederackiego, Henryka Rzewuskiego, 1907 Gawęda szlachecka składa się z obrazków lub szkiców obyczajowych, połączonych postacią narratora, wywodzącego się ze środowiska szlacheckiego i będącego typowym jego reprezentantem. Ma swobodną kompozycję, zawiera liczne dygresje, może nie respektować chronologicznej kolejności wydarzeń, charakteryzuje się obecnością elementów typowych dla mowy potocznej. Czerpanie materii głównie z przekazów ustnych oraz konieczność zapewnienia narratorowi wiarygodności przez uczynienie go uczestnikiem lub świadkiem relacjonowanych zdarzeń kierowały uwagę autorów gawędy szlacheckiej na czasy stanisławowskie. Domenami ich zainteresowań były codzienność, życie domowe, a jeśli publiczne, to w skali powiatu: dwory, pałace magnackie, palestra, sejmiki. Z wydarzeń historycznych autorzy często wykorzystywali konfederację barską, czyniąc narratora barzaninem.
Prekursorem gatunku można uznać Jana Chodźkę, którego Pan Jan ze Świsłoczy (wyd. Wilno, 1821), oraz Pan Wojski. Powieść z końca XVIII wieku (wyd. Petersburg, 1830), zawierają wiele elementów gawędy.