Jednak za właściwego twórcę gawędy szlacheckiej uważa się hrabiego Henryka Rzewuskiego, który początkowo wygłaszał w salonach swoje stylizowane na język staropolski opowiadania. Jesienią 1830 roku w Rzymie Adam Mickiewicz wysłuchiwał gawęd wygłaszanych przez Rzewuskiego. Zachwycony formą Mickiewicz nakłonił Rzewuskiego do spisywania jego opowieści, i to w takiej postaci, w jakiej były wygłaszane — bez jakiegoś zasadniczego przestylizowania. Pamiątki Soplicy zaczęły ukazywać się w tamtejszej prasie i zyskały duże uznanie kół emigracyjnych, zaś w latach 1839–1841 roku ukazały się w formie książkowej.

Pamiątki Soplicy Rzewuskiego stanowią najznakomitszą realizację gatunku. Dzieło to wywołało falę naśladownictw, sięgających aż po lata 80. XIX w., są to jednak w większości mało udane kopie pierwowzoru. Zarówno narrator, jak i podstawowe wątki ulegli szybko konwencjonalizacji, przybierając formę stereotypów. Walor wielu z tych utworów ogranicza się więc do sfery pozaartystycznej, uchroniły jednak od zapomnienia liczne szczegóły obyczajowe, charakterystyczne postacie i anegdoty.