Ja, podobnie jak instynkty, ciekawość i każda inna funkcja psychiczna ma swoją dynamikę, swoje rytmy i prawa rozwoju. Samoświadomość ma swe poziomy rozwoju i zrozumienia, w zależności od tego, jak jednostka widzi siebie i świat. Bywa, że jest to paradoks. Z jednej strony samoświadomość wydaje się oporna na wszelkie zmiany psychofizycznej osobowości. Z drugiej, staje się ona mniej lub bardziej pomieszana w różnym wieku i czasie i w zależności od jednostki i identyfikuje się z jednym lub drugim zmiennym aspektem swej osobowości (np. z ego, a nie z osobowym ja).
Pierwszym krokiem do psychosyntezy jest rozpoznanie podosobowości, zharmonizowanie w jednolitą osobowość wokół jednoczącego centrum. Wymaga to pracy nad wolą i wyobraźnią oraz wzmocnienia wszystkich nierozwiniętych jakości i nie używanych funkcji. Włącza to także integrację indywidualnej osoby z rodziną i społecznym środowiskiem (interindywidualna i grupowa psychosynteza). Tego rodzaju program wymaga licznych technik i różni się w zależności od wieku, psychologicznego rozwoju, konstrukcji psychologicznej każdej osoby.