Koncepcja Rady Społeczno-Gospodarczej została zatwierdzona przez IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w 1981, natomiast VII plenum KC PZPR zobowiązało w tym samym roku Klub Poselski PZPR do wniesienia do laski marszałkowskiej projektu uchwały o powołaniu Rady Społeczno-Gospodarczej.

Utworzenie Rady jako ciała doradczego wiązało się z lansowanym przez ekipę generała Wojciecha Jaruzelskiego hasłem szeroko zakrojonych konsultacji społecznych i wzmocnieniu organów przedstawicielskich. Rada w swojej działalności krytykowała bardzo wiele inicjatyw rządowych, niemniej jednak zasadniczo popierała przeprowadzane w latach 80. reformy, szczególnie te o charakterze gospodarczym.

Rolą Rady było opiniowanie na wniosek Sejmu, Prezydium Sejmu oraz komisji sejmowych projektów ustaw oraz problemów stanowiących przedmiot prac Sejmu. Sejm nie miał obowiązku stosować się do zaleceń Rady (często Sejm uchwalał ustawy sprzeczne z opiniami Rady), ani nie musiał zasięgać jej opinii w kwestii każdego projektu ustawy (przykładem było niezasięgnięcie opinii Rady ws. kontrowersyjnej ustawy o związkach zawodowych z 8 października 1982 r.).