Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela – nowela Henryka Sienkiewicza z 1880 roku. Opowiada o życiu polskich dzieci w szkołach w zaborze pruskim. Została przetłumaczona na 12 języków.
Nowela jest początkiem zainteresowania pisarza sprawami konfliktu polsko-niemieckiego, zwieńczonego napisaniem Krzyżaków. Autor krytykuje obłudę szkoły pruskiej, szykany polityczne związane z niemieckim językiem wykładowym, a nade wszystko złą metodę dydaktyczną przeciążającą pamięć uczniów mało przydatnymi w życiu danymi. Łączy się to ściśle z pozytywistyczną polemiką ideologiczną. Dzieje małego Michasia są zbeletryzowanym opisem walki ze starą metodą nauczania. Walka ta kończy się klęską. Uwagi poznańskiego nauczyciela – Wawrzynkiewicza (prywatnie naucza Michasia), są w istocie propagandą nowej, pozytywistycznej metody wychowawczej. Sam nauczyciel to postać głęboko tkwiąca w atmosferze warszawskiego pozytywizmu, bezinteresowny idealista, pierwsze niejako wcielenie Siłaczki lub Antoniego Paluszkiewicza z Syzyfowych prac Stefana Żeromskiego.