W sądach powszechnych i wojskowych Urząd asesora sądowego w sądownictwie powszechnym i wojskowym funkcjonował w pierwotnym kształcie do 5 maja 2009. Według ówczesnego prawa, asesorem sądowym mianował Minister Sprawiedliwości na czas nieokreślony osobę, która po odbyciu trzyletniej (wcześniej dwu- lub dwuipółletniej) aplikacji sądowej zdała egzamin sędziowski, względnie spełniała inne szczególne warunki określone w ustawie. W przypadku asesora sądu wojskowego konieczna była dodatkowo odpowiednia kategoria zdrowotna zdolności do zawodowej służby wojskowej nadana przez wojskową komisję lekarską. Minister Sprawiedliwości mógł powierzyć asesorowi sądowemu na okres nieprzekraczający czterech lat czasowe pełnienie obowiązków sędziego, (tzw. votum sędziowskie), a w sądzie rejonowym także referendarza sądowego. Asesor sądowy w zakresie orzekania był niezawisły i podlegał tylko Konstytucji oraz ustawom, a przy tym miał uprawnienia i obowiązki takie same jak sędzia, ale w odróżnieniu od tego ostatniego nie był nieusuwalny – możliwe było odwołanie go przez Ministra Sprawiedliwości za wypowiedzeniem, przy czym akt odwołania wymagał uprzedniej zgody większości sędziów będących członkami kolegium danego sądu okręgowego lub wojskowego sądu okręgowego. Zajmowanie stanowiska asesora przez okres co najmniej 3 lata (do 2001 r.