Tymi obrazami są Kazanie Skargi (1864) oraz Rejtan – Upadek Polski (1866), które były obecne w studio artysty w tym samym czasie i można odczytywać je jako swego rodzaju trylogię. Podobną interpretację polskiej historii reprezentowała krakowska szkoła historyczna, która w swojej historiografii spekulowała, że to "błędy narodu" i postawa szlachty doprowadziły do upadku Polski.
Źródła wskazują na to, że choć Jan Matejko sam nie brał udziału w walkach, to poruszyły go wieści o kościołach niszczonych przez rosyjskich żołnierzy w rewolucji styczniowej. Atak na katolicyzm, oficjalną religię Rzeczpospolitej Polski, był przez Matejkę i innych postrzegany jako element ataku na polską tożsamość narodową.
Polonia w sztuce mały|Polonia Szymona Okolskiego, XVII wiek. Polonia, kobieca personifikacja narodu polskiego, była przedstawiana przez artystów jeszcze w XVI wieku, choć jako symbol jej wygląd i użycie nie zostało usystematyzowane do XVIII wieku. W przedrozbiorowej Polsce Polonia była przedstawiana jako bogato odziana królowa. Sam schemat przedstawiania krajów czy narodów poprzez alegoryczne figury kobiece jest znacznie starszy, czego przykładem jest chociażby Roma.