Wobec silnych powiązań z systemem władzy, socjolodzy administracyjni nie mogli stać się neutralni, zamiast być reformatorami, zostali związani z systemem kontroli społecznej ze strony władzy.
Trzej twórcy nowoczesnych nauk społecznych: Henri de Saint-Simon, Auguste Comte, Karol Marks, kładli zdecydowany nacisk na funkcję krytyczną tych nauk.
Wybitny socjolog krytyczny Alvin Ward Gouldner i orientacja krytyczna w socjologii mogą istnieć tylko wtedy, gdy są powody do krytykowania. Jak dotąd, warunek ten spełniały wszelkie istniejące społeczeństwa, a nic nie wskazuje na to, aby kiedykolwiek mogło być inaczej. Badania uznać można za radykalne czy krytyczne, gdy prowadzone są z punktu widzenia grup upośledzonych, a jednocześnie ten punkt widzenia wykorzystywany jest do analiz całej hierarchii społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem grup dominujących oraz strukturalnych powodów upośledzania innych grup.
Podstawowym paradygmatem socjologii krytycznej nie jest więc obserwacja, lecz dialog (Habermas 1983). Stąd tak wielkie ma tu znaczenie teoria kompetencji komunikacyjnej. Dla Millsa celami, których osiągnięcie ma przyspieszyć socjologia, są ludzka wolność i rozum.