Zmienne sprzężone – w termodynamice pary zmiennych wielkości fizycznych, których iloczyny wyrażają zmiany energii.

Energia wewnętrzna i pozostałe potencjały termodynamiczne układu wyrażone są za pomocą par sprzężonych zmiennych takich jak ciśnienie/objętość, temperatura/entropia. Dla wszystkich układów mechanicznych, niewielki przyrost energii jest iloczynem siły i niewielkiego przesunięcia. Podobna sytuacja ma miejsce w termodynamice. Przyrost energii układu termodynamicznego może być wyrażony jako suma działania pewnych „sił uogólnionych” i odpowiadających im „uogólnionych przesunięć”. Iloczyn tych dwóch wielkości stanowi przepływ energii jako rezultat oddziaływania. Te „siły” i związane z nimi „przemieszczenia” nazywane są zmiennymi sprzężonymi. Termodynamiczna „siła” jest zawsze zmienną intensywną, natomiast „przesunięcie” jest zawsze zmienną ekstensywną. Wynikiem jest ekstensywna zmiana energii (praca lub ciepło).