Nauka w szkołach była obowiązkowa dla dzieci w wieku 6–13 lat.
W zaborze pruskim istniały rozbudowane tradycje szkolnictwa podstawowego. Od końca XVIII wieku działały szkoły jednoizbowe, a w 1773 roku Friedrich Eberhard von Rochow wprowadził do systemu szkolnego podział na dwie oddzielne grupy wiekowe. Opracował podręcznik Przyjaciel dzieci: to jest księga do czytania i używania dla uczącej się młodzieży.
W zaborze rosyjskim najistotniejsze dla władz było nauczanie elementarne, kształtujące wychowanie mas ludowych w duchu poddaństwa carowi. Sieć rosyjskich szkół ludowych miała zrównoważyć ruch powstających po 1863 r. tajnych szkół polskich. Komisja do spraw reformy szkolnej przygotowała ustawę w 1864 r. „O początkowych narodowych szkołach”. Zezwolono na zakładanie szkół instytucjom i stowarzyszeniom oraz osobom prywatnym, które miały odpowiadać za materialne zabezpieczenie pracy szkoły. Dydaktykę i wychowanie kontrolowały i zarządzały nimi gubernialne i powiatowe Rady Szkolne. Istniały 4 rodzaje szkół początkowych: prywatne, ministerialne, ziemskie i cerkiewno-parafialne. Te ostatnie zarządzały wiejskimi szkołami czytania i pisania powstającymi z inicjatywy chłopów.
Program rosyjskiej szkoły ludowej obejmował naukę czytania i pisania, cztery działania arytmetyczne, religię i śpiew cerkiewny.